Przekazanie gospodarstwa rolnego a emerytura z KRUS

Czy trzeba przekazać gospodarstwo, aby otrzymać emeryturę rolniczą?

Nie zawsze. W aktualnym stanie prawnym zwykła emerytura rolnicza z KRUS nie jest uzależniona od tego, czy rolnik sprzeda, daruje albo wydzierżawi gospodarstwo. Podstawowe warunki wynikające z art. 19 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników to osiągnięcie wieku emerytalnego, czyli 60 lat dla kobiety i 65 lat dla mężczyzny, oraz co najmniej 25 lat podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu rolników. Osobno wyjaśniamy praktyczne skutki wariantu, w którym właściciel wydzierżawia ziemię przy pobieraniu emerytury z KRUS.

To istotna zmiana względem starszej praktyki, w której przekazanie lub wydzierżawienie gospodarstwa było często omawiane jako warunek wypłaty świadczenia w pełnej wysokości. Obecnie przy zwykłej emeryturze rolniczej samo dalsze posiadanie gospodarstwa nie powinno powodować zawieszenia części uzupełniającej emerytury.

Jeżeli więc brat spełnia zwykłe warunki emerytury rolniczej, samo przekazanie gospodarstwa nie jest potrzebne wyłącznie po to, aby uzyskać pełną emeryturę z KRUS. Może natomiast być uzasadnione rodzinnie, organizacyjnie albo majątkowo, na przykład gdy chce Pan faktycznie przejąć prowadzenie gospodarstwa.

Co oznacza praca w szkole osoby przejmującej gospodarstwo?

Praca w szkole nie wyklucza nabycia gospodarstwa rolnego od brata. Osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę może zostać właścicielem gospodarstwa, jeżeli sama czynność przeniesienia własności jest zgodna z przepisami prawa cywilnego, przepisami o obrocie ziemią rolną oraz treścią księgi wieczystej.

Trzeba jednak odróżnić własność gospodarstwa od ubezpieczenia w KRUS. Jeżeli przejmujący jest pracownikiem i z tego tytułu podlega ubezpieczeniom społecznym w ZUS, samo nabycie gospodarstwa nie oznacza automatycznie, że będzie podlegał ubezpieczeniu rolniczemu w KRUS. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy planowane jest korzystanie z określonych programów pomocowych albo gdy gospodarstwo ma być formalnie prowadzone przez osobę spełniającą szczególne warunki ubezpieczeniowe.

Z perspektywy emerytury brata najważniejsze jest natomiast to, czy brat ma wymagany wiek i staż ubezpieczenia w KRUS. Zatrudnienie osoby przejmującej gospodarstwo w szkole nie jest samo w sobie przeszkodą do zawarcia umowy darowizny, sprzedaży czy dożywocia.

Kiedy przekazanie gospodarstwa nadal ma znaczenie?

Przekazanie gospodarstwa może nadal mieć znaczenie przy rolniczej rencie z tytułu niezdolności do pracy, rencie rodzinnej oraz w niektórych starszych lub przejściowych stanach prawnych. KRUS wskazuje, że przy rolniczych świadczeniach rentowych niezaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej może prowadzić do zawieszenia części uzupełniającej świadczenia w całości albo w części.

Za zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej uznaje się co do zasady sytuację, w której uprawniony i jego małżonek nie są właścicielami, współwłaścicielami ani posiadaczami gospodarstwa rolnego i nie prowadzą działu specjalnego. Ustawa przewiduje także szczególne rozwiązania, między innymi dzierżawę gruntów na podstawie pisemnej umowy zawartej na wymagany okres i potwierdzonej przez właściwy organ gminy.

Jeżeli chodzi o wcześniejszą emeryturę rolniczą, przepis przewidujący wiek 55 lat dla kobiety albo 60 lat dla mężczyzny, 30 lat ubezpieczenia i zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej ma obecnie charakter przejściowy. Dotyczy rolników, którzy spełnili te warunki do 31 grudnia 2017 r.

Jak przekazać gospodarstwo bratu?

Jeżeli gospodarstwo ma być przekazane nie dlatego, że jest to konieczne do zwykłej emerytury, lecz dlatego, że taka jest decyzja rodzinna, należy wybrać właściwą formę umowy. Najczęściej spotykane są: darowizna, sprzedaż albo umowa dożywocia. Jeżeli w skład gospodarstwa wchodzi nieruchomość, każda z tych umów musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Przy darowiźnie brat nie otrzymuje ceny, natomiast obdarowany przejmuje gospodarstwo bezpłatnie. Przy sprzedaży strony ustalają cenę. Przy umowie dożywocia nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie w zakresie określonym w umowie i przepisach Kodeksu cywilnego. Wybór formy powinien zależeć od celu przekazania, sytuacji rodzinnej, rozliczeń między rodzeństwem i tego, czy zbywca chce mieć zapewnioną opiekę lub określone świadczenia.

Przed aktem notarialnym trzeba ustalić, kto jest właścicielem gospodarstwa, czy istnieją współwłaściciele, czy gospodarstwo wchodzi do majątku wspólnego małżonków, jakie są wpisy w księdze wieczystej oraz czy na nieruchomości ustanowiono hipoteki, służebności, dzierżawy albo inne obciążenia.

Czy brat jako osoba bliska może przejąć ziemię rolną?

Rodzeństwo należy do kręgu osób bliskich w rozumieniu ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego. To zwykle upraszcza obrót nieruchomościami rolnymi między braćmi lub siostrami. Nie oznacza to jednak, że można pominąć analizę całego stanu prawnego nieruchomości. Notariusz powinien zweryfikować, czy dana czynność nie wymaga dodatkowych dokumentów, zgód albo oświadczeń.

Jeżeli gospodarstwo jest objęte współwłasnością, ma nieuregulowany stan prawny albo składa się z kilku działek o różnym przeznaczeniu, przygotowanie aktu może wymagać wcześniejszego uporządkowania dokumentów. W praktyce potrzebne bywają między innymi: numer księgi wieczystej, wypis z rejestru gruntów, wyrys z mapy ewidencyjnej, zaświadczenia podatkowe, dokumenty potwierdzające brak zaległości lub informacje o sposobie użytkowania gruntów.

Podatki, opłaty i zgłoszenia po przekazaniu gospodarstwa

Skutki podatkowe zależą od rodzaju umowy. Przy darowiźnie między rodzeństwem możliwe jest skorzystanie ze zwolnienia w podatku od spadków i darowizn, ponieważ rodzeństwo należy do najbliższej rodziny. Przy nieruchomościach darowizna jest zawierana w formie aktu notarialnego, a notariusz co do zasady wykonuje obowiązki związane z podatkiem i zgłoszeniem czynności. Warto jednak przed podpisaniem aktu ustalić z notariuszem pełny koszt czynności, w tym taksę notarialną, opłaty sądowe za wpisy w księdze wieczystej oraz ewentualne podatki.

Przy sprzedaży albo dożywociu mogą pojawić się inne obciążenia podatkowe i opłaty. Jeżeli gospodarstwo jest obciążone hipoteką, kredytem, służebnością albo umową dzierżawy, trzeba dodatkowo ustalić, czy nabywca przejmuje określone obowiązki oraz czy potrzebna jest zgoda banku, współwłaściciela albo małżonka.

Renty strukturalne i programy pomocowe

Starsze informacje o rentach strukturalnych trzeba traktować ostrożnie. Działanie „Renty strukturalne” funkcjonowało w ramach dawnych programów PROW 2004–2006 oraz PROW 2007–2013. Obecnie nie jest to standardowy, nowy tryb przejścia rolnika na emeryturę przez przekazanie gospodarstwa, a publikowane przez ARiMR informacje dotyczą przede wszystkim zobowiązań z poprzednich programów.

Jeżeli po przejęciu gospodarstwa planowane są inwestycje, dotacje, fotowoltaika, przekształcenia organizacyjne albo prowadzenie działalności przez spółkę, trzeba sprawdzić warunki konkretnego programu. Inne wymogi mogą dotyczyć osoby fizycznej, a inne spółki lub podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą.

Co powinien zrobić brat przed podpisaniem aktu?

Przed przekazaniem gospodarstwa brat powinien przede wszystkim sprawdzić w KRUS, czy spełnia warunki do zwykłej emerytury rolniczej oraz czy jego świadczenie nie jest rentą albo innym świadczeniem, przy którym nadal znaczenie ma zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej. Warto uzyskać jasną informację, czy przekazanie gospodarstwa jest potrzebne z punktu widzenia świadczenia, czy jest wyłącznie decyzją rodzinną.

Następnie trzeba przygotować dokumenty do notariusza i wybrać rodzaj umowy. Jeżeli strony chcą zabezpieczyć brata po przekazaniu gospodarstwa, zwykła darowizna może nie wystarczyć. Wtedy należy rozważyć służebność mieszkania, użytkowanie, umowę dożywocia albo inne postanowienia, które wprost określą obowiązki nabywcy.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1770, w szczególności art. 19 i art. 28: tekst ustawy w systemie ELI.
• KRUS, „Zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej jako warunek wypłaty części uzupełniającej rolniczych świadczeń rentowych”: informacja KRUS.
• KRUS, „Ważne dla rolników zbliżających się do wieku emerytalnego”, komunikat z 5 maja 2026 r.: komunikat KRUS.
• Ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1653 z późn. zm.: metryka aktu w systemie ELI.
• ARiMR, „M.113. Renty strukturalne – zobowiązania PROW 2004–2006 oraz PROW 2007–2013”: informacja ARiMR.