Emerytura z ZUS a przekazanie gospodarstwa rolnego

Czy przekazanie gospodarstwa zwiększy emeryturę z ZUS?

Nie. Jeżeli ojciec pobiera emeryturę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, samo przeniesienie własności gospodarstwa rolnego na syna, córkę albo inną osobę nie powoduje przyznania dodatku do emerytury ani automatycznego przeliczenia świadczenia. Wysokość emerytury z ZUS ustala się według zasad wynikających z ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a nie według tego, czy emeryt posiada gospodarstwo rolne.

Emerytura z ZUS-u jest niezależna od posiadania gospodarstwa rolnego. Odrębną kwestią jest doliczanie okresów KRUS do ZUS, ale następuje ono tylko wtedy, gdy spełnione są ustawowe warunki dotyczące okresów ubezpieczenia lub pracy w gospodarstwie.

Jeżeli więc ojciec nigdy nie opłacał składek rolniczych albo ZUS nie potrzebuje okresów rolniczych do ustalenia prawa do świadczenia lub jego określonego zwiększenia, przekazanie gospodarstwa nie wpłynie na jego emeryturę. Dotyczy to także sytuacji, w której dziecko od lat pomaga w gospodarstwie jako domownik — ta okoliczność może mieć znaczenie dla ubezpieczenia dziecka w KRUS, ale nie tworzy sama przez się dodatku do emerytury ojca z ZUS.

Kiedy okresy pracy w gospodarstwie mogą mieć znaczenie w ZUS?

Znaczenie mogą mieć nie tyle obecne posiadanie ziemi lub jej przekazanie, ile wcześniejsze okresy pracy albo ubezpieczenia rolniczego. Art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pozwala w określonych sytuacjach uwzględnić przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości następujące okresy:

• okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono składki — art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
• okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 lat przed 1 lipca 1977 r. — art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
• okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat przed 1 stycznia 1983 r. — art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Okresy te mają charakter uzupełniający. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ZUS uwzględnia je tylko wtedy, gdy okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od okresu wymaganego do przyznania emerytury — i tylko w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. Nie jest to zatem powszechny dodatek za samo posiadanie gospodarstwa.

W praktyce trzeba odróżnić trzy sytuacje:

W wyroku z dnia 3 grudnia 2004 r., II UK 59/04, Sąd Najwyższy wskazał, że art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dopuszcza wyjątkowo traktowanie określonych okresów pracy w gospodarstwie rolnym jak okresów składkowych w zakresie niezbędnym do uzupełnienia stażu. Orzeczenie to nadal jest istotne przy ocenie charakteru okresów rolniczych w systemie ZUS.

Czy przysługuje zwiększenie za składki rolnicze?

Możliwe jest tzw. zwiększenie rolne, ale nie wynika ono z przekazania gospodarstwa. Podstawą jest art. 56 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten dotyczy okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, jeżeli okresy te nie zostały zaliczone do okresów, od których zależy prawo do emerytury lub renty rolniczej.

W praktyce trzeba więc sprawdzić, czy ojciec rzeczywiście podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników, czy opłacał składki, za jakie okresy oraz czy okresy te nie zostały już wykorzystane w KRUS. Jeżeli ojciec ma wyłącznie emeryturę z ZUS i nigdy nie miał okresów składkowych rolniczych, art. 56 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie będzie podstawą do podwyższenia świadczenia.

KRUS: kiedy przekazanie gospodarstwa ma znaczenie?

Inaczej wygląda sytuacja przy świadczeniach rolniczych z KRUS. Art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przewiduje, że wypłata części uzupełniającej emerytury lub renty rolniczej ulega zawieszeniu w całości albo w części, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą.

Zgodnie z art. 28 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie są właścicielami lub posiadaczami gospodarstwa rolnego w rozumieniu tego przepisu, z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych w ustawie. Dlatego w KRUS przekazanie gospodarstwa, dzierżawa spełniająca warunki ustawowe albo inne wyzbycie się posiadania może wpływać na wypłatę części uzupełniającej świadczenia.

To właśnie przy zaprzestaniu działalności rolniczej szczególnie ważna jest różnica między rentą a emeryturą oraz między świadczeniem z KRUS a świadczeniem z ZUS. Jeżeli ojciec pobiera wyłącznie emeryturę z ZUS, regulacje o zawieszeniu części uzupełniającej świadczenia rolniczego nie mają do niego zastosowania.

Forma przekazania gospodarstwa rolnego

Przepisanie ziemi na członka rodziny, np. darowizna gospodarstwa, sprzedaż albo umowa dożywocia, wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Wynika to z art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, zgodnie z którym umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinny być zawarte w formie aktu notarialnego.

Wybór formy przekazania może mieć znaczenie podatkowe, rodzinne, spadkowe i majątkowe, ale sam w sobie nie tworzy dodatku do emerytury z ZUS. Jeżeli rozważane jest przepisanie ziemi na członka rodziny, warto osobno ocenić przekazanie gospodarstwa a świadczenia KRUS, zwłaszcza gdy w sprawie pojawiają się świadczenia rolnicze.

Jakie dokumenty mogą być potrzebne przy okresach rolniczych?

Jeżeli ojciec chce ustalić, czy okresy rolnicze mogą podwyższyć jego emeryturę z ZUS, powinien zgromadzić dokumenty potwierdzające ubezpieczenie i opłacanie składek rolniczych albo pracę w gospodarstwie w odpowiednim czasie. W praktyce mogą to być m.in. zaświadczenia z KRUS, dokumenty z urzędu gminy, dokumenty własności gospodarstwa, potwierdzenia zameldowania, dokumenty rodzinne oraz zeznania świadków, jeżeli brak jest dokumentów pisemnych.

Ostateczna ocena należy do ZUS w postępowaniu dotyczącym ustalenia lub przeliczenia emerytury. Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, można złożyć odwołanie do sądu za pośrednictwem ZUS na zasadach wynikających z art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Termin na odwołanie wynosi miesiąc od doręczenia decyzji.

Podsumowanie

Ojcu pobierającemu emeryturę z ZUS nie należy się dodatek tylko dlatego, że przekaże gospodarstwo rolne dziecku. Posiadanie lub nieposiadanie ziemi rolnej co do zasady nie wpływa na wypłatę emerytury z ZUS. Znaczenie mogą mieć natomiast udokumentowane okresy ubezpieczenia rolniczego lub pracy w gospodarstwie, ale wyłącznie w granicach art. 10 i art. 56 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli w sprawie występuje KRUS, trzeba ją ocenić osobno. Przy emeryturach i rentach rolniczych przekazanie gospodarstwa może wpływać na zawieszenie albo odwieszenie części uzupełniającej świadczenia na podstawie art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

FAQ

Czy emeryt z ZUS może być właścicielem gospodarstwa rolnego?

Tak. Samo posiadanie gospodarstwa rolnego nie pozbawia prawa do emerytury z ZUS i nie powoduje jej zawieszenia. Zasady zawieszania części uzupełniającej dotyczą przede wszystkim świadczeń rolniczych z KRUS, na podstawie art. 28 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Czy przekazanie gospodarstwa dziecku daje dodatek do emerytury z ZUS?

Nie. Ani darowizna, ani sprzedaż, ani inna forma przeniesienia własności gospodarstwa na dziecko nie są samodzielną podstawą do dodatku do emerytury z ZUS. Możliwe jest tylko odrębne badanie okresów rolniczych na podstawie art. 10 lub art. 56 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy praca jako domownik w gospodarstwie rodziców zwiększy emeryturę rodzica?

Nie. Praca dziecka jako domownika może mieć znaczenie dla jego własnej sytuacji ubezpieczeniowej, ale nie powoduje podwyższenia emerytury rodzica z ZUS. Dla emerytury rodzica znaczenie mogą mieć wyłącznie jego własne okresy ubezpieczenia lub pracy spełniające warunki ustawowe.

Czy ZUS zawsze zaliczy pracę w gospodarstwie przed 1983 r.?

Nie zawsze. Art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwala uwzględnić okres pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 lat przed 1 stycznia 1983 r., ale tylko jako okres uzupełniający i po udowodnieniu spełnienia warunków. Każda sprawa wymaga dokumentów i indywidualnej oceny ZUS.

W jakiej formie trzeba przekazać gospodarstwo rolne?

Przeniesienie własności nieruchomości rolnej wymaga aktu notarialnego. Wynika to z art. 158 Kodeksu cywilnego. Notariusz powinien też ocenić wymagania dotyczące danej nieruchomości, w tym ewentualne ograniczenia obrotu ziemią rolną.

Źródła

1. Art. 10, art. 56 i art. 87 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118.
2. Art. 28 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - Dz.U. 1991 nr 7 poz. 24.
3. Art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2004 r., II UK 59/04, OSNP 2005/13, poz. 195.