Odwołanie od sprawy spadkowej

Czy po latach można odwołać się od sprawy spadkowej?

W sprawach spadkowych trzeba odróżnić zwykłe środki zaskarżenia od szczególnego trybu zmiany prawomocnego postanowienia. Jeżeli postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku nie jest jeszcze prawomocne, uczestnik może wnieść apelację od postanowienia sądu pierwszej instancji. Podstawą jest art. 518 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego w zw. z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

W praktyce termin na apelację wynosi 2 tygodnie od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem. Najpierw trzeba jednak złożyć wniosek o sporządzenie uzasadnienia w terminie tygodnia od ogłoszenia albo doręczenia postanowienia, zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 357 § 2 i art. 369 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego stosowanych odpowiednio na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli postanowienie jest prawomocne od wielu lat, zwykła apelacja nie rozwiąże sprawy. Wtedy należy rozważyć przede wszystkim art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli postępowanie o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku.

Wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku

Najważniejszy w opisanej sytuacji jest art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten przewiduje, że dowód na to, iż osoba wskazana w prawomocnym postanowieniu nie jest spadkobiercą albo że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, można przeprowadzić tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku.

Ten sam art. 679 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wprowadza jednak ważne ograniczenie. Osoba, która była uczestnikiem poprzedniego postępowania spadkowego, może żądać zmiany postanowienia tylko wtedy, gdy opiera żądanie na podstawie, której nie mogła powołać w tamtej sprawie, a wniosek składa przed upływem roku od dnia, w którym uzyskała taką możliwość.

Oznacza to, że jeżeli Pana mama była uczestniczką sprawy spadkowej po dziadku, a Pan działa jako jej spadkobierca, sąd będzie oceniał Pana sytuację w dużej mierze tak, jak oceniałby sytuację mamy. Kluczowe będzie więc ustalenie, czy mama wiedziała o testamencie, czy mogła go przedstawić w poprzedniej sprawie i dlaczego testament nie został wtedy uwzględniony.

Spadkobierca uczestnika poprzedniej sprawy spadkowej

Ograniczenie z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego dotyczy nie tylko samego uczestnika poprzedniego postępowania, lecz także jego spadkobiercy. Potwierdza to utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego.

W postanowieniu z dnia 26 stycznia 2001 r., sygn. II CKN 784/00, Sąd Najwyższy wskazał, że ograniczenie przewidziane w art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego dotyczy także spadkobiercy uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.

Takie samo stanowisko wynika z uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., sygn. III CZP 4/01. Sąd Najwyższy przyjął, że art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego ma zastosowanie do spadkobiercy uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku także wtedy, gdy chodzi o zatajenie testamentu.

W postanowieniu z dnia 13 grudnia 2012 r., sygn. IV CSK 183/12, Sąd Najwyższy podkreślił, że sytuacja uczestnika postępowania i jego spadkobiercy jest w tym zakresie taka sama. Nie można więc przyjmować, że spadkobierca uczestnika ma szersze uprawnienia tylko dlatego, że sam nie brał udziału w pierwotnej sprawie.

Znaczenie testamentu pominiętego w sprawie spadkowej

Zgodnie z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Z kolei art. 926 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu, a art. 926 § 2 Kodeksu cywilnego wskazuje, że dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo żadna z osób powołanych nie chce lub nie może być spadkobiercą.

Jeżeli istniał ważny testament notarialny, w którym dziadek powołał do całości spadku Pana mamę, to testament mógł mieć zasadnicze znaczenie dla wyniku sprawy. Trzeba jednak ustalić, czy testament był znany uczestnikom poprzedniego postępowania, czy został zatajony, czy znajdował się w aktach notarialnych oraz czy sąd miał możliwość jego uwzględnienia.

Warto pamiętać również o art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy. Jeżeli bezzasadnie uchyla się od tego obowiązku, może ponosić odpowiedzialność za szkodę wynikłą z niezłożenia testamentu, a sąd spadku może nałożyć na nią grzywnę na podstawie art. 646 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Kiedy roczny termin ma znaczenie?

Roczny termin z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego dotyczy osoby, która była uczestnikiem poprzedniego postępowania, oraz jej spadkobiercy. Termin liczy się od dnia, w którym osoba ta uzyskała możliwość powołania danej podstawy. W sprawie testamentu może to być na przykład dzień odnalezienia testamentu, dzień uzyskania wypisu aktu notarialnego albo dzień, w którym wnioskodawca dowiedział się o zatajeniu testamentu.

Jeżeli natomiast wnioskodawca w ogóle nie był uczestnikiem poprzedniego postępowania i nie działa jako spadkobierca uczestnika, ograniczenie z art. 679 § 1 zdanie drugie Kodeksu postępowania cywilnego co do zasady go nie obejmuje. Nadal musi jednak wykazać interes prawny oraz przedstawić dowody, że postanowienie nie odpowiada rzeczywistemu porządkowi dziedziczenia. Uprawnienie każdego zainteresowanego do złożenia takiego wniosku wynika z art. 679 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

W realiach sprawy opisanej w pytaniu zasadnicze znaczenie ma więc to, czy Pana mama mogła powołać testament w sprawie z 1997 r. Jeżeli wiedziała o testamencie i mogła go przedstawić, ale tego nie zrobiła, skuteczne wzruszenie postanowienia po wielu latach będzie bardzo trudne. Jeżeli jednak testament był przed nią ukryty albo obiektywnie nie mogła go uzyskać, należy dokładnie udokumentować datę i okoliczności uzyskania tej wiedzy.

Jak złożyć wniosek o zmianę postanowienia spadkowego?

Wniosek składa się do sądu spadku. Właściwość sądu spadku określa art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego. Co do zasady jest to sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku takich podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

W piśmie warto wskazać:

• dane spadkodawcy i sygnaturę poprzedniej sprawy spadkowej, jeżeli jest znana,
• treść żądania, czyli uchylenie lub zmianę konkretnego postanowienia,
• proponowany prawidłowy krąg spadkobierców i ich udziały,
• podstawę prawną, zwłaszcza art. 679 § 1–3 Kodeksu postępowania cywilnego,
• dowody, na przykład wypis testamentu notarialnego, odpisy aktów stanu cywilnego, odpis poprzedniego postanowienia, dokumenty potwierdzające dziedziczenie po uczestniku poprzedniej sprawy oraz dowody na datę odnalezienia testamentu.

Jeżeli działa Pan jako spadkobierca swojej mamy, trzeba wykazać również następstwo prawne po niej, na przykład postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku po mamie albo aktem poświadczenia dziedziczenia. Bez tego sąd może wezwać do uzupełnienia braków formalnych lub zakwestionować legitymację do działania.

Przywrócenie terminu, skarga kasacyjna i wznowienie postępowania

Przywrócenie terminu do apelacji jest możliwe tylko wyjątkowo. Art. 168 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala przywrócić termin, jeżeli strona nie dokonała czynności procesowej w terminie bez swojej winy. Zgodnie z art. 169 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wniosek trzeba złożyć w ciągu tygodnia od ustania przyczyny uchybienia terminowi, a art. 169 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że po upływie roku od uchybionego terminu przywrócenie jest dopuszczalne tylko w przypadkach wyjątkowych.

Po kilkunastu lub kilkudziesięciu latach przywrócenie terminu do apelacji jest więc w praktyce mało realne, chyba że wystąpiły naprawdę nadzwyczajne okoliczności i można je udowodnić.

Skarga kasacyjna w sprawach spadkowych może być rozważana tylko od orzeczenia sądu drugiej instancji i wymaga spełnienia szczególnych przesłanek. Wynika to z art. 519¹ Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 398¹ i nast. Kodeksu postępowania cywilnego stosowanych odpowiednio. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej wynosi 2 miesiące od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej, zgodnie z art. 398⁵ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Skargę kasacyjną musi sporządzić profesjonalny pełnomocnik, co wynika z art. 87¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Wznowienie postępowania w nieprocesie reguluje art. 524 § 1–2 Kodeksu postępowania cywilnego. Trzeba jednak pamiętać, że jeżeli prawomocne postanowienie kończące postępowanie może być zmienione lub uchylone w szczególnym trybie, to uczestnik nie może żądać wznowienia w tym zakresie. W sprawach dotyczących błędnego stwierdzenia nabycia spadku tym szczególnym trybem jest właśnie art. 679 Kodeksu postępowania cywilnego.

FAQ

Źródła

• art. 926 § 1–2, art. 941 i art. 1025 § 1–2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 13 § 2, art. 168 § 1, art. 169 § 1–4, art. 357 § 2, art. 369 § 1, art. 518, art. 519¹, art. 524 § 1–2, art. 628, art. 646 § 1–2 i art. 679 § 1–3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
• postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2001 r., II CKN 784/00
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2001 r., III CZP 4/01
• postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2012 r., IV CSK 183/12