Brak maseczki w miejscu publicznym – czy grozi mandat?

Aktualny stan prawny dotyczący maseczek

Artykuł w pierwotnej wersji odnosił się do stanu prawnego z 2021 r., czyli okresu, w którym obowiązywały szczególne ograniczenia epidemiczne związane z COVID-19. Obecnie sytuacja jest zasadniczo inna. Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 14 czerwca 2023 r. odwołano z dniem 1 lipca 2023 r. stan zagrożenia epidemicznego w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2. W praktyce oznaczało to również zniesienie ostatnich powszechnych obowiązków maseczkowych, w tym w placówkach medycznych i aptekach.

Na dzień 11 czerwca 2026 r. nie ma więc ogólnopolskiego przepisu, który nakazywałby każdej osobie zakrywanie ust i nosa w przestrzeni publicznej, sklepach, urzędach, środkach komunikacji, przychodniach, szpitalach albo aptekach z samego powodu epidemii COVID-19.

Nie oznacza to jednak, że taki obowiązek nigdy nie może wrócić. Ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi nadal przewiduje możliwość wprowadzenia, w określonych okolicznościach, nakazu zakrywania ust i nosa. Aby można było karać za jego naruszenie, musi jednak istnieć konkretny, aktualnie obowiązujący przepis wskazujący, gdzie, kiedy i kogo nakaz dotyczy.

Czy policja może dziś ukarać za sam brak maseczki?

Co do zasady nie, jeżeli chodzi wyłącznie o brak maseczki w zwykłym miejscu publicznym i nie obowiązuje żaden szczególny nakaz. Funkcjonariusz może nałożyć mandat tylko wtedy, gdy zachowanie wypełnia znamiona konkretnego wykroczenia. W przypadku dawnych naruszeń covidowych najczęściej powoływano się na art. 116 Kodeksu wykroczeń, który dotyczy nieprzestrzegania zakazów, nakazów, ograniczeń lub obowiązków wynikających z przepisów o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych.

Sam art. 116 Kodeksu wykroczeń nie tworzy jednak automatycznego obowiązku noszenia maseczki. Do odpowiedzialności potrzebny jest jeszcze aktualny nakaz wynikający z właściwych przepisów sanitarnych. Jeżeli takiego nakazu nie ma, nie ma też podstaw do ukarania za jego naruszenie.

W praktyce warto poprosić funkcjonariusza o wskazanie konkretnej podstawy prawnej: przepisu, który w danym dniu, w danym miejscu i wobec danej osoby nakazywał zakrywanie ust i nosa. Funkcjonariusz nakładający mandat powinien wskazać zachowanie uznane za wykroczenie, czas i miejsce jego popełnienia, kwalifikację prawną oraz pouczyć o prawie odmowy przyjęcia mandatu.

Mandat za brak maseczki – przyjąć czy odmówić?

Jeżeli nie zgadza się Pan/Pani z mandatem, nie ma obowiązku jego przyjęcia. Odmowa przyjęcia mandatu powoduje, że organ może skierować do sądu wniosek o ukaranie. Wtedy to w postępowaniu sądowym trzeba ocenić, czy w chwili zdarzenia rzeczywiście obowiązywał przepis nakazujący zakrywanie ust i nosa oraz czy zachowanie osoby obwinionej naruszało ten przepis.

Jeżeli mandat zostanie przyjęty, co do zasady staje się prawomocny. Przy mandacie kredytowanym następuje to z chwilą pokwitowania odbioru. Późniejsze zakwestionowanie mandatu jest możliwe tylko w ograniczonym trybie. Zgodnie z art. 101 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia można wystąpić o uchylenie prawomocnego mandatu m.in. wtedy, gdy grzywnę nałożono za czyn niebędący czynem zabronionym jako wykroczenie. Wniosek ukaranego należy złożyć nie później niż w terminie 7 dni od uprawomocnienia się mandatu.

W postępowaniu sądowym grzywna za wykroczenie co do zasady może wynosić od 20 zł do 5000 zł, chyba że ustawa przewiduje inną granicę. W postępowaniu mandatowym podstawowy limit wynosi 500 zł, a w sprawach z art. 116 § 1 Kodeksu wykroczeń art. 96 § 1bd Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia przewiduje możliwość nałożenia mandatu do 1000 zł. Limity te mają jednak znaczenie dopiero wtedy, gdy istnieje wykroczenie, a nie przy samym braku maseczki bez aktualnej podstawy prawnej.

Czy sanepid może nałożyć karę administracyjną?

Ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi przewiduje administracyjne kary pieniężne za naruszenie niektórych ograniczeń, nakazów i zakazów sanitarnych. W czasie epidemii i stanu zagrożenia epidemicznego sanepid wydawał takie decyzje także w sprawach związanych z naruszeniami obowiązków covidowych.

Obecnie, przy braku powszechnego nakazu maseczkowego, samo przebywanie bez maseczki w miejscu publicznym nie powinno uzasadniać kary administracyjnej. Gdyby jednak organ wydał decyzję, należy sprawdzić jej podstawę prawną i pouczenie. Co do zasady od decyzji administracyjnej przysługuje odwołanie w terminie 14 dni od doręczenia, a po wyczerpaniu toku instancji możliwa jest skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia organu odwoławczego.

Nie należy mylić mandatu karnego z administracyjną karą pieniężną. Mandat jest trybem wykroczeniowym, a kara administracyjna wynika z decyzji organu administracji. Inne są terminy, tryb zaskarżenia i argumenty procesowe.

Sklep, urząd, przychodnia i ochrona – czy mogą nie wpuścić osoby bez maseczki?

Po zniesieniu powszechnego obowiązku maseczkowego sklep, galeria handlowa, urząd czy placówka medyczna nie mogą powoływać się na nieistniejący ogólny nakaz covidowy. Mogą natomiast wprowadzać pewne zasady organizacyjne, np. prosić osoby z objawami infekcji o założenie maseczki, zachowanie dystansu albo skorzystanie z osobnej ścieżki obsługi. Takie zasady nie powinny jednak naruszać przepisów powszechnie obowiązujących, praw pacjenta, zasad równego traktowania ani obowiązku udzielenia świadczeń w sytuacjach wymagających pilnej pomocy.

W placówkach medycznych maseczka może być zalecana ze względów sanitarnych, zwłaszcza przy infekcjach dróg oddechowych albo w oddziałach o podwyższonym ryzyku zakażeń. Zalecenie nie jest jednak tym samym co obowiązek ustawowy zagrożony mandatem. Jeżeli placówka odmawia świadczenia, powinna umieć wskazać podstawę prawną lub organizacyjną swojej decyzji oraz zaproponować rozwiązanie, które nie pozbawia pacjenta należnej pomocy.

Ochroniarz nie jest organem uprawnionym do nakładania mandatów. Może wykonywać czynności porządkowe w granicach przepisów o ochronie osób i mienia oraz regulaminu obiektu, np. poprosić o zastosowanie się do zasad obiektu albo wezwać administratora lub policję. Nie powinien jednak stosować środków przymusu tylko dlatego, że ktoś nie nosi maseczki, jeżeli nie zachodzą odrębne podstawy prawne, takie jak agresywne zachowanie, naruszenie miru domowego lub realne zagrożenie bezpieczeństwa.

Jak zachować się podczas kontroli?

Podczas rozmowy z policją lub inną służbą najlepiej zachować spokojny, rzeczowy ton i nie utrudniać czynności. Warto jednak jasno poprosić o wskazanie podstawy prawnej oraz o wyjaśnienie, jakie dokładnie zachowanie ma stanowić wykroczenie. Jeżeli funkcjonariusz proponuje mandat, należy pamiętać, że ma Pan/Pani prawo odmówić jego przyjęcia.

Praktycznie warto:

• zanotować datę, miejsce kontroli oraz dane jednostki lub numer służbowy funkcjonariusza, jeżeli został podany,
• poprosić o wskazanie przepisu, którego naruszenie zarzuca funkcjonariusz,
• nie podpisywać dokumentów, których treści Pan/Pani nie rozumie, bez zadania pytań o ich skutki,
• w razie odmowy mandatu zachować korespondencję z sądu i pilnować terminów,
• po przyjęciu mandatu nie zwlekać z analizą, bo termin na wniosek o uchylenie jest krótki.

Co jeżeli obowiązek maseczek wróci w przyszłości?

W razie pogorszenia sytuacji epidemicznej państwo może ponownie wprowadzić określone obowiązki sanitarne. Dla obywatela kluczowe będzie wtedy nie samo medialne ogłoszenie, lecz treść obowiązującego aktu prawnego. Przepis powinien wskazywać zakres nakazu, miejsca lub sytuacje, których dotyczy, ewentualne wyjątki oraz datę obowiązywania.

Jeżeli taki nakaz zostanie ponownie wprowadzony, znaczenie mogą mieć także wyjątki, np. dotyczące wieku, stanu zdrowia, rodzaju czynności albo charakteru miejsca. Ocena odpowiedzialności zawsze zależy wtedy od konkretnego stanu faktycznego: daty zdarzenia, miejsca, zachowania osoby kontrolowanej i aktualnej treści przepisów.

FAQ

Czy w 2026 r. trzeba nosić maseczkę w sklepie?

Nie ma obecnie powszechnego obowiązku noszenia maseczki w sklepie. Sklep może mieć własne zalecenia organizacyjne, ale nie są one same w sobie podstawą do mandatu za wykroczenie sanitarne.

Czy w przychodni albo szpitalu maseczka jest obowiązkowa?

Po 1 lipca 2023 r. zniesiono ogólny obowiązek maseczek także w placówkach medycznych i aptekach. Placówka może jednak zalecać maseczkę lub wprowadzać rozwiązania organizacyjne dla osób z objawami infekcji, zwłaszcza w celu ochrony pacjentów szczególnie narażonych.

Czy warto przyjąć mandat, jeśli uważam go za niesłuszny?

Przyjęcie mandatu powoduje, że jego podważenie staje się trudniejsze i możliwe tylko w szczególnym trybie. Jeżeli od razu nie zgadza się Pan/Pani z podstawą ukarania, bezpieczniej procesowo jest rozważyć odmowę przyjęcia mandatu i wyjaśnienie sprawy przed sądem.

Ile jest czasu na uchylenie przyjętego mandatu?

Wniosek ukaranego o uchylenie prawomocnego mandatu należy złożyć nie później niż w terminie 7 dni od jego uprawomocnienia. Podstawą może być m.in. sytuacja, w której mandat nałożono za czyn, który nie był wykroczeniem.

Czy sanepid może nałożyć 30 000 zł kary za brak maseczki?

Kary administracyjne mogą być nakładane tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek i naruszeniu obowiązujących nakazów lub zakazów. Przy braku aktualnego powszechnego nakazu maseczkowego sama obecność bez maseczki nie powinna uzasadniać takiej kary.

Czy ochrona może siłą wyprowadzić osobę bez maseczki?

Sam brak maseczki, przy braku aktualnego obowiązku prawnego, nie daje ochronie automatycznej podstawy do użycia siły. Ochrona może wykonywać czynności porządkowe w granicach prawa i regulaminu obiektu, a w razie konfliktu wezwać policję lub administratora obiektu.

Czy dawne wyroki dotyczące maseczek nadal mają znaczenie?

Dawne orzeczenia mogą pomóc zrozumieć spory z okresu epidemii, ale nie przesądzają automatycznie obecnej sytuacji. Dziś najważniejsze jest to, że nie obowiązuje powszechny nakaz maseczek związany z COVID-19. W nowych sprawach trzeba zawsze badać aktualny przepis obowiązujący w dniu zdarzenia.

Podsumowanie

Obecnie artykuł o karach za brak maseczki należy czytać przede wszystkim przez pryzmat zmiany stanu prawnego. Regulacje z 2020–2023 r. miały charakter szczególny i były związane ze stanem epidemii oraz stanem zagrożenia epidemicznego. Po ich zakończeniu nie ma ogólnej podstawy do karania za sam brak maseczki w miejscach publicznych.

Jeżeli mimo to otrzyma Pan/Pani mandat, decyzję sanepidu albo odmowę obsługi, kluczowe jest ustalenie: jaka była data zdarzenia, jaki przepis wskazał organ lub placówka, czy przepis rzeczywiście obowiązywał oraz jakie terminy zaskarżenia wynikają z pouczenia. To od tych elementów zależy dalsza strategia.

Źródła

• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2023 r. w sprawie odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego, Dz.U. 2023 poz. 1118: tekst rozporządzenia.
• Komunikat Ministerstwa Zdrowia o zakończeniu stanu zagrożenia epidemicznego i braku obowiązku noszenia maseczek w placówkach medycznych od 1 lipca 2023 r.: gov.pl.
• Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, w szczególności art. 46b i art. 48a.
• Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń, w szczególności art. 24 i art. 116.
• Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, w szczególności art. 96, art. 97, art. 98, art. 99 i art. 101.