Przydział mieszkania spółdzielczego w małżeństwie a podział majątku

Czy mieszkanie spółdzielcze przydzielone w małżeństwie jest wspólne?

W opisanej sytuacji kluczowa jest data powstania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu oraz źródło środków, które doprowadziły do jego uzyskania. Jeżeli oficjalny przydział spółdzielni nastąpił w maju 1999 r., czyli już po zawarciu małżeństwa i w czasie trwania wspólności ustawowej, punktem wyjścia jest założenie, że prawo to weszło do majątku wspólnego małżonków.

Na gruncie aktualnego stanu prawnego zasadę tę wyraża art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy: z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. W 1999 r. podobną funkcję pełnił art. 32 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w ówczesnym brzmieniu, dlatego dla oceny dawnego nabycia nadal bada się, czy prawo zostało nabyte w trakcie wspólności ustawowej.

Spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu jest ograniczonym prawem rzeczowym, o czym stanowi art. 244 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 17¹ ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych jest ono zbywalne, przechodzi na spadkobierców i podlega egzekucji. Z tego powodu może być przedmiotem podziału majątku po rozwodzie.

Znaczenie uchwały Sądu Najwyższego dla przydziału lokalu

W sprawach dotyczących dawnych przydziałów spółdzielczych nadal istotne znaczenie ma uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r., sygn. III CZP 1/74. Sąd Najwyższy wskazał w niej, że spółdzielcze prawo do lokalu przyznane jednemu z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej zasadniczo stanowi składnik majątku wspólnego, nawet jeżeli wkład mieszkaniowy albo budowlany pochodził w całości lub części z majątku odrębnego jednego z małżonków i został wpłacony przed powstaniem wspólności.

Takie wcześniejsze finansowanie nie jest jednak bez znaczenia. Jeżeli lokal zostanie uznany za majątek wspólny, to środki wydane przed ślubem mogą być traktowane jako nakład z majątku osobistego jednego małżonka na majątek wspólny. Podstawą rozliczenia jest obecnie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, a także może żądać zwrotu wydatków i nakładów poczynionych ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

Wyjątek może mieć znaczenie wtedy, gdy przydział był tylko formalnym następstwem wcześniejszego pełnego pokrycia wartości prawa do lokalu z majątku osobistego jednego małżonka. Jeżeli nakłady na adaptację strychu przed ślubem były ekonomicznym odpowiednikiem wykupu i można wykazać, że to właśnie one doprowadziły do nabycia prawa, możliwa jest argumentacja, że lokal powinien zostać zaliczony do majątku osobistego. W praktyce sąd wymaga jednak precyzyjnych dowodów: decyzji spółdzielni, kosztorysów, faktur, potwierdzeń zapłaty, uchwał, korespondencji i dokumentów rozliczeniowych.

Majątek wspólny czy majątek osobisty? Najczęstsze warianty

W sprawie o podział majątku sąd nie poprzestaje na tym, czy w przydziale wpisano jednego małżonka. Bada, kiedy prawo powstało, z jakich środków zostało sfinansowane, czy małżonkowie pozostawali wtedy we wspólności ustawowej oraz czy istnieją podstawy do zastosowania surogacji z art. 33 pkt 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten przewiduje, że do majątku osobistego należą przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Co oznacza rozwód dla mieszkania i wspólności majątkowej?

Prawomocny rozwód powoduje ustanie małżeństwa, a w konsekwencji ustanie ustawowej wspólności majątkowej. Od tej chwili byli małżonkowie nie nabywają już nowych składników do majątku wspólnego. Nie oznacza to jednak automatycznego podziału majątku zgromadzonego wcześniej. Do czasu podziału istnieje stan wspólności majątku po ustaniu wspólności ustawowej.

Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Żądanie ustalenia nierównych udziałów jest możliwe na podstawie art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale wymaga łącznego wykazania ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego. Sam fakt, że jeden małżonek więcej zarabiał albo samodzielnie prowadził remont, zwykle nie wystarcza bez szerszego uzasadnienia.

Jeżeli sąd uzna spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu za majątek wspólny, najczęstsze rozstrzygnięcia są następujące: przyznanie prawa jednemu byłemu małżonkowi ze spłatą drugiego, sprzedaż prawa i podział uzyskanej ceny albo inne rozliczenie uzgodnione przez strony. Wartość prawa sąd zwykle ustala według cen aktualnych na czas orzekania, a skład majątku według stanu z chwili ustania wspólności.

Jak przygotować się do sprawy o podział majątku?

Wniosek o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności ustawowej składa się do sądu rejonowego. Właściwość sądu w sprawach o podział majątku po ustaniu wspólności wynika z art. 566 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. W postępowaniu sąd ustala skład i wartość majątku wspólnego na podstawie art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego.

Opłata od wniosku wynosi 1000 zł, co wynika z art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt podziału majątku, opłata wynosi 300 zł na podstawie art. 38 ust. 2 tej ustawy.

Do wniosku warto przygotować w szczególności:

• przydział lokalu, umowę lub zaświadczenie spółdzielni potwierdzające powstanie spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu,
• dokumenty dotyczące zgody na adaptację strychu, uchwały spółdzielni i rozliczenia kosztów adaptacji,
• faktury, rachunki, kosztorysy, potwierdzenia przelewów i dokumenty zakupu materiałów,
• dowody na źródło finansowania, np. oszczędności sprzed ślubu, darowizny, sprzedaż składników majątku osobistego,
• korespondencję ze spółdzielnią dotyczącą zasady, że koszt adaptacji odpowiadał kosztowi wykupu,
• propozycję sposobu podziału, np. przyznanie prawa jednemu małżonkowi ze spłatą drugiego.

Jeżeli między byłymi małżonkami istnieje spór, czy lokal wchodzi do majątku wspólnego, sąd rozpoznający sprawę o podział majątku powinien tę kwestię ocenić. W pewnych sytuacjach możliwe jest również powództwo o ustalenie na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego, ale wymaga ono wykazania interesu prawnego w takim ustaleniu. W praktyce po rozwodzie najczęściej spór rozstrzygany jest w ramach postępowania działowego.

Jakiego rozstrzygnięcia można się spodziewać?

Jeżeli jedynym pewnym dokumentem nabycia jest przydział z maja 1999 r., a w tym czasie trwała wspólność ustawowa, sąd może uznać spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu za składnik majątku wspólnego. Wtedy będzie ustalał wartość prawa i sposób jego podziału, a równocześnie może rozliczyć nakłady poniesione przez Pana przed ślubem.

Jeżeli jednak uda się wykazać, że już przed zawarciem małżeństwa poniósł Pan koszty odpowiadające pełnej wartości prawa do lokalu, a przydział był tylko wykonaniem wcześniejszego uprawnienia, można bronić stanowiska, że prawo powinno należeć do majątku osobistego. Taka argumentacja wymaga mocnego materiału dowodowego, ponieważ ogólne twierdzenie o inwestowaniu własnych pieniędzy zwykle nie wystarcza.

Najbezpieczniejsza strategia procesowa polega więc na przedstawieniu dwóch poziomów argumentacji: po pierwsze, żądania ustalenia, że lokal stanowi majątek osobisty, jeżeli dowody na to pozwalają; po drugie, ewentualnego żądania rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdyby sąd uznał lokal za wspólny.

FAQ

Czy sam przydział na jednego małżonka przesądza, że mieszkanie jest tylko jego?

Nie. Jeżeli przydział nastąpił w czasie wspólności ustawowej, to zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zasadą jest zaliczenie prawa do majątku wspólnego, nawet gdy dokument spółdzielni wskazuje tylko jednego małżonka.

Czy pieniądze wydane przed ślubem przepadają?

Nie. Jeżeli lokal zostanie uznany za majątek wspólny, małżonek może żądać rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Trzeba jednak wykazać wysokość nakładów i ich źródło.

Czy można po rozwodzie ustalić, że lokal jest majątkiem osobistym?

Tak, ale zależy to od dowodów. W postępowaniu o podział majątku sąd może ocenić, czy spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu należy do majątku wspólnego, czy osobistego. W niektórych sytuacjach dopuszczalne jest też powództwo o ustalenie na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ile kosztuje sądowy podział majątku?

Opłata od wniosku wynosi 1000 zł na podstawie art. 38 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli byli małżonkowie składają zgodny projekt podziału, opłata wynosi 300 zł zgodnie z art. 38 ust. 2 tej ustawy.

Czy sąd zawsze dzieli mieszkanie po połowie?

Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe na podstawie art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ustalenie nierównych udziałów jest możliwe na podstawie art. 43 § 2 tego kodeksu, ale wymaga ważnych powodów i wykazania różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33 pkt 10, art. 43 § 1 i § 2, art. 45 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 189, art. 566, art. 567 § 3 oraz art. 684 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 244 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 17¹ ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych,
• art. 38 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r., III CZP 1/74, OSNCP 1975, nr 3, poz. 37.