Testament dla jednej osoby a zachowek dla rodziny

Testament na jedną osobę - co oznacza dla pozostałej rodziny?

Zgodnie z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Jeżeli dziadek sporządził ważny testament i powołał w nim swoją córkę do całości spadku, to córka jest spadkobiercą testamentowym całego spadku po dziadku. Wynika to z art. 959 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadkodawca może powołać do całości albo części spadku jedną lub kilka osób. Analogiczne zasady można prześledzić w sytuacji, gdy cały spadek ma przypaść małżonce; osobno omawiamy prawa rodziny, gdy cały majątek zapisano w testamencie żonie.

W takim przypadku dziedziczenie ustawowe po dziadku jest wyłączone, ponieważ zgodnie z art. 926 § 2 Kodeksu cywilnego dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób powołanych nie chce lub nie może być spadkobiercą. Babcia i wnuczki nie nabywają więc automatycznie udziałów w majątku spadkowym po dziadku, jeżeli testament jest ważny i skuteczny.

Nie oznacza to jednak, że pominięci członkowie rodziny zawsze pozostają bez żadnych roszczeń. Jeżeli należą do kręgu osób uprawnionych do zachowku, mogą żądać zapłaty określonej kwoty od spadkobiercy testamentowego.

Stwierdzenie nabycia spadku po testamencie

Po śmierci dziadka należy potwierdzić, kto nabył spadek. Można to zrobić przed sądem albo u notariusza. W postępowaniu sądowym właściwy jest co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, co wynika z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku rozpoznaje sąd w trybie art. 669-679 Kodeksu postępowania cywilnego.

Do wniosku warto dołączyć przede wszystkim: odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego uczestników, oryginał testamentu, jeżeli znajduje się w posiadaniu rodziny, oraz odpisy wniosku dla uczestników. Osoba, u której znajduje się testament, ma obowiązek złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy - wynika to z art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Alternatywą jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia sporządzany na podstawie art. 95a-95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie. W praktyce notariusz sporządzi taki akt tylko wtedy, gdy nie ma sporu co do testamentu i kręgu osób zainteresowanych oraz gdy spełnione są warunki formalne. Jeżeli ktoś kwestionuje testament, sprawa powinna trafić do sądu.

Zobacz również: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz

Czy sąd może nakazać podział majątku po dziadku?

Jeżeli testament powołuje jedną osobę do całego spadku i nie ma innych spadkobierców, dział spadku po dziadku nie jest potrzebny. Dział spadku służy zniesieniu wspólności majątku spadkowego między kilkoma spadkobiercami. Jeżeli spadkobierca jest jeden, nie powstaje wspólność majątku spadkowego między spadkobiercami.

Sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku nie dzieli nieruchomości i nie przyznaje zachowku. W tym postępowaniu sąd ustala jedynie, kto i w jakim udziale nabył spadek. Wynika to z art. 677 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, który nakazuje sądowi wymienić spadkodawcę, wszystkich spadkobierców oraz wysokość ich udziałów.

Jeżeli uprawnieni do zachowku nie porozumieją się ze spadkobiercą testamentowym, mogą wytoczyć osobne powództwo o zapłatę zachowku. Takie postępowanie dotyczy pieniędzy, a nie przyznania udziału w domu lub gruncie.

Kto ma prawo do zachowku po dziadku?

Krąg osób uprawnionych do zachowku określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przyznaje zachowek zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W opisanej sytuacji uprawnionymi mogą być: żona dziadka oraz wnuczki po zmarłym synu dziadka, o ile przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyłyby po dziadku.

Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział spadkowy przypada jego dzieciom w częściach równych. Wynika to z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. Dlatego wnuczki po zmarłym synu dziadka wchodzą w miejsce swojego ojca przy obliczaniu udziału ustawowego.

Uprawnienie do zachowku nie powstaje jednak m.in. wtedy, gdy dana osoba została skutecznie wydziedziczona w testamencie na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego, została uznana za niegodną dziedziczenia na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego, odrzuciła spadek albo zawarła ze spadkodawcą umowę zrzeczenia się dziedziczenia zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Każdą z tych okoliczności trzeba oceniać według konkretnego stanu faktycznego.

Jak obliczyć zachowek dla babci i wnuczek?

Wysokość zachowku wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawniony otrzymuje co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału ustawowego.

Gdyby dziadek nie zostawił testamentu, a żyli: żona, córka oraz dwie wnuczki po zmarłym synu, dziedziczenie ustawowe wyglądałoby następująco: żona 1/3, córka 1/3, a wnuczki łącznie 1/3, czyli po 1/6 każda. Taki podział wynika z art. 931 § 1 i § 2 oraz art. 933 § 1 Kodeksu cywilnego. Udział małżonka dziedziczącego z dziećmi nie może być mniejszy niż 1/4, ale przy dwóch liniach zstępnych udział 1/3 spełnia ten warunek.

Podane ułamki odnoszą się do wartości spadku po dziadku, a nie zawsze do całej nieruchomości. Jeżeli nieruchomość należała do majątku wspólnego małżeńskiego dziadka i babci, to w skład spadku po dziadku wchodzi co do zasady tylko udział 1/2 w tej nieruchomości. Drugi udział 1/2 należy do babci jako jej majątek, a nie jako spadek po dziadku.

Przy obliczaniu zachowku trzeba ustalić tzw. substrat zachowku, czyli wartość czystego spadku powiększoną o doliczane darowizny i zapisy windykacyjne. Zasady doliczania darowizn wynikają z art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w spadku są długi, koszty albo wcześniejsze darowizny, wynik może być inny niż proste wyliczenie od wartości nieruchomości.

Czy zachowek trzeba zapłacić od razu?

Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Uprawniony może wezwać spadkobiercę testamentowego do zapłaty, a w razie braku porozumienia wnieść pozew do sądu cywilnego. Jeżeli sprawa trafi do sądu, pozwany może bronić się co do zasady, wysokości albo terminu zapłaty.

Od 22 maja 2023 r. obowiązuje art. 997¹ Kodeksu cywilnego, który pozwala zobowiązanemu do zapłaty zachowku żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Sąd uwzględnia przy tym sytuację osobistą i majątkową uprawnionego oraz zobowiązanego. Co do zasady termin spłaty ratalnej nie powinien przekraczać 5 lat, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach może zostać wydłużony maksymalnie do 10 lat.

Roszczenie o zachowek po dziadku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Ogłoszenie testamentu następuje w sądzie albo u notariusza, a nie w chwili, gdy rodzina prywatnie odczyta testament.

Zobacz również: nierówny podział majątku między dzieci a zachowek

Czy babcia może darować swój udział córce?

Babcia może rozporządzać własnym udziałem w nieruchomości. Jeżeli udział 1/2 w domu i gruntach należy do babci z tytułu wspólności majątkowej małżeńskiej, nie jest to udział odziedziczony po dziadku, lecz jej własne prawo. Babcia może więc darować ten udział córce, sprzedać go albo pozostawić go w swoim majątku.

Darowizna udziału w nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Wynika to z art. 158 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W praktyce notariusz przygotuje akt darowizny i złoży wniosek o wpis zmiany właściciela w księdze wieczystej.

Darowizna od matki na rzecz córki może korzystać ze zwolnienia od podatku od spadków i darowizn na podstawie art. 4a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, ponieważ córka należy do tzw. najbliższej grupy rodzinnej. Przy darowiźnie nieruchomości w akcie notarialnym obowiązki podatkowe są zasadniczo obsługiwane przez notariusza, ale szczegóły warto potwierdzić w kancelarii notarialnej przed podpisaniem aktu.

Czy darowizna babci pozbawi wnuczki zachowku?

Darowizna dokonana przez babcię za jej życia nie daje wnuczkom prawa do zachowku już teraz, bo zachowek po babci może powstać dopiero po jej śmierci. Jeżeli jednak po śmierci babci wnuczki będą należały do kręgu osób uprawnionych do zachowku, darowizna udziału w nieruchomości może zostać doliczona przy obliczaniu zachowku.

Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w dalszych przepisach. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza m.in. drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz, co do zasady, darowizny sprzed więcej niż 10 lat dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Jeżeli obdarowana córka będzie spadkobierczynią lub osobą uprawnioną do zachowku po babci, darowizna może być istotna niezależnie od upływu 10 lat.

Jeżeli po śmierci babci w jej majątku nie zostanie nic wartościowego, a wcześniej darowała córce znaczący udział w nieruchomości, wnuczki mogą próbować dochodzić zachowku od córki jako spadkobierczyni lub obdarowanej. Podstawą roszczenia przeciwko obdarowanemu może być art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy.

Jak bezpiecznie rozliczyć rodzinę bez sprzedaży nieruchomości?

Jeżeli celem rodziny jest zachowanie domu i gruntów, najczęściej praktycznym rozwiązaniem jest ugoda dotycząca zachowku. Ugoda może określać kwotę, termin płatności, raty, zabezpieczenie spłaty oraz oświadczenie uprawnionych, że po zapłacie nie będą dochodzić dalszych roszczeń z tytułu zachowku po danym spadkodawcy.

Dla bezpieczeństwa ugodę warto sporządzić na piśmie, a przy większych kwotach rozważyć formę aktu notarialnego z poddaniem się egzekucji na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Takie rozwiązanie może ograniczyć ryzyko późniejszego sporu, ale powinno być dostosowane do sytuacji obu stron.

Jeżeli jedną z uprawnionych do zachowku jest osoba małoletnia, szczególną ostrożność należy zachować przy zawieraniu ugody w jej imieniu. Czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Ugoda, która obniża lub definitywnie rozlicza roszczenia małoletniego, może wymagać takiej zgody.

Zobacz również: przepisanie mieszkania z obowiązkiem spłaty rodzeństwa

FAQ

Źródła

• Art. 926, art. 931, art. 933, art. 941, art. 959, art. 991, art. 993-995, art. 997¹, art. 1000, art. 1007 i art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 628, art. 646, art. 669-679 oraz art. 777 § 1 pkt 4 i 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 95a-95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie.
• Art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 4a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.