Współwłasność samochodu a licytacja komornicza

Czy komornik może zająć udział w samochodzie współwłaściciela?

Tak. Jeżeli samochód jest współwłasnością w częściach ułamkowych, a dłużnik ma np. udział 1/2, komornik może prowadzić egzekucję z tego udziału. Podstawą jest art. 846 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym egzekucja z ułamkowej części rzeczy ruchomej będącej wspólną własnością kilku osób odbywa się według przepisów o egzekucji z ruchomości, z tym zastrzeżeniem, że sprzedaży podlega tylko udział dłużnika.

W praktyce nie sprzedaje się więc „połowy maski”, „połowy kół” ani fizycznie wydzielonej części pojazdu. Przedmiotem licytacji jest prawo udziału we współwłasności samochodu. Nabywca takiego udziału wchodzi w miejsce dłużnika i od chwili nabycia staje się współwłaścicielem auta razem z dotychczasowym współwłaścicielem.

Jeżeli komornik zajmuje samochód, powinien sporządzić protokół zajęcia. Wymóg sporządzenia protokołu zajęcia ruchomości wynika z art. 847 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sama możliwość zajęcia ruchomości w egzekucji z ruchomości wynika natomiast z art. 845 Kodeksu postępowania cywilnego.

Współwłasność ułamkowa a uprawnienia współwłaścicieli

Współwłasność w częściach ułamkowych oznacza, że własność tej samej rzeczy przysługuje kilku osobom, a każda z nich ma określony udział. Wynika to z art. 195 i art. 196 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

Udział we współwłasności jest prawem majątkowym. Zgodnie z art. 198 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych współwłaścicieli. Skoro dłużnik może sprzedać swój udział dobrowolnie, to udział ten może być także przedmiotem egzekucji komorniczej, o ile wierzyciel skierował egzekucję do tego składnika majątku.

Nie oznacza to jednak, że drugi współwłaściciel odpowiada za cudzy dług. Egzekucja obejmuje udział dłużnika, a nie udział osoby, która dłużnikiem nie jest. Jeżeli komornik obejmuje egzekucją większy zakres praw niż przysługuje dłużnikowi, drugi współwłaściciel powinien szybko podjąć działania ochronne.

Jak ustala się wartość udziału i cenę licytacji?

Komornik dokonując zajęcia ruchomości oznacza jej wartość. Podstawą jest art. 853 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli wycena wymaga wiadomości specjalnych albo zostaną skutecznie podniesione zarzuty dotyczące oszacowania, możliwe jest oszacowanie przez biegłego na zasadach wynikających z art. 853 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Przy samochodzie o wartości 17 000 zł udział 1/2 nie musi automatycznie osiągnąć w licytacji 8500 zł. Wartość udziału może być niższa niż proste matematyczne przeliczenie, ponieważ nabywca kupuje udział we współwłasności, a nie cały pojazd. Ostateczna cena zależy od oszacowania, zainteresowania licytantów i przebiegu licytacji.

Czy współwłaściciele mogą żądać sprzedaży całego samochodu?

Tak, ale nie każdy współwłaściciel osobno i nie w dowolnym zakresie. Z art. 846 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że innym współwłaścicielom przysługuje łącznie prawo żądania, aby cała rzecz została sprzedana. Chodzi o współwłaścicieli innych niż dłużnik.

Jeżeli więc samochód należy do dłużnika i jednej osoby trzeciej, ta osoba może rozważyć żądanie sprzedaży całego pojazdu. Jeżeli współwłaścicieli niebędących dłużnikami jest kilku, powinni działać łącznie. Po sprzedaży całej rzeczy osoba niebędąca dłużnikiem powinna otrzymać część ceny odpowiadającą jej udziałowi, natomiast z części przypadającej dłużnikowi zaspokajany jest wierzyciel oraz koszty egzekucyjne.

Jeżeli samochód zostanie sprzedany za więcej niż wynosi egzekwowany dług i koszty egzekucyjne, wierzyciel nie może zatrzymać nadwyżki. Egzekucja służy zaspokojeniu należności objętej tytułem wykonawczym oraz kosztów, a pozostała kwota powinna przypaść osobie uprawnionej, czyli w odpowiedniej części dłużnikowi albo współwłaścicielowi niebędącemu dłużnikiem.

Co może zrobić drugi współwłaściciel samochodu?

Drugi współwłaściciel powinien przede wszystkim ustalić, jaki udział dłużnika wynika z dokumentów, np. umowy nabycia pojazdu, dowodu rejestracyjnego, faktury albo innego dokumentu potwierdzającego współwłasność. Sam wpis w dowodzie rejestracyjnym ma znaczenie dowodowe, ale o własności decyduje rzeczywista podstawa nabycia prawa.

Jeżeli komornik popełnił błąd, np. traktuje cały samochód jako własność dłużnika mimo współwłasności, można rozważyć skargę na czynność komornika. Zgodnie z art. 767 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego skarga przysługuje na czynności komornika, a także na zaniechanie dokonania czynności. Termin do wniesienia skargi wynosi co do zasady tydzień i wynika z art. 767 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli egzekucja narusza prawa osoby trzeciej, np. obejmuje udział osoby, która nie jest dłużnikiem, można rozważyć powództwo o zwolnienie przedmiotu spod egzekucji. Podstawą jest art. 841 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 841 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego powództwo to należy wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Jak wygląda korzystanie z samochodu po sprzedaży udziału?

Nabywca udziału staje się współwłaścicielem pojazdu. Nie może samodzielnie żądać, aby drugi współwłaściciel oddał mu cały samochód do wyłącznego używania tylko dlatego, że nabył udział na licytacji. Zgodnie z art. 206 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli.

Współwłaściciele mogą zawrzeć porozumienie określające sposób używania samochodu, np. ustalić harmonogram korzystania, zasady ponoszenia kosztów paliwa, ubezpieczenia, napraw, przeglądów i parkowania. Koszty i pożytki związane z rzeczą wspólną rozlicza się co do zasady według wielkości udziałów, co wynika z art. 207 Kodeksu cywilnego, chyba że współwłaściciele ustalą inaczej w granicach prawa.

Jeżeli jeden ze współwłaścicieli faktycznie wyłącza drugiego z korzystania z auta, drugi może żądać dopuszczenia do współposiadania na podstawie art. 206 Kodeksu cywilnego. W podobnych sporach pomocne może być omówienie spraw o dopuszczenie do współposiadania, choć przy samochodzie trzeba uwzględnić specyfikę rzeczy ruchomej.

Czy można żądać wynagrodzenia za wyłączne korzystanie z auta?

Tak, w określonych sytuacjach jest to możliwe. Jeżeli jeden współwłaściciel korzysta z samochodu z naruszeniem art. 206 Kodeksu cywilnego i w praktyce wyklucza drugiego współwłaściciela ze współposiadania, drugi może dochodzić wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy ponad przysługujący udział.

Takie stanowisko potwierdza uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., sygn. akt III CZP 3/08, w której wskazano, że współwłaściciel może domagać się od pozostałych współwłaścicieli korzystających z rzeczy wspólnej z naruszeniem art. 206 Kodeksu cywilnego w sposób wykluczający jego współposiadanie wynagrodzenia za korzystanie z tej rzeczy.

Wysokość roszczenia zależy od konkretnego stanu faktycznego, w szczególności od wartości rynkowej korzystania z pojazdu, wielkości udziałów, czasu wyłączenia z używania, wcześniejszych ustaleń współwłaścicieli i tego, kto ponosił koszty utrzymania samochodu.

Zniesienie współwłasności samochodu

Każdy współwłaściciel może żądać zniesienia współwłasności. Wynika to z art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego. Roszczenie to co do zasady nie ulega przedawnieniu, co wynika z art. 220 Kodeksu cywilnego.

W przypadku samochodu najczęściej w grę wchodzi przyznanie auta jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty drugiego albo sprzedaż pojazdu i podział uzyskanej ceny. Podstawą jest art. 212 § 2 Kodeksu cywilnego, który przewiduje przyznanie rzeczy jednemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłat albo sprzedaż rzeczy stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli po licytacji udziału nabywcą zostanie wierzyciel albo osoba trzecia, drugi współwłaściciel może więc stanąć przed wyborem: porozumienie co do korzystania z auta, odkupienie udziału, sprzedaż całego samochodu albo sądowe zniesienie współwłasności.

W sprawach dotyczących innych rzeczy wspólnych podobne mechanizmy pokazują spory, w których występują współwłaściciele gruntu. Przepisy o współwłasności są wspólne, ale sposób ich zastosowania zależy od rodzaju rzeczy i okoliczności sprawy.

Czy warto spłacić dług przed licytacją?

Jeżeli dłużnik ma realną możliwość spłaty zadłużenia, najbezpieczniej zrobić to przed sprzedażą udziału. Po skutecznej sprzedaży udziału na licytacji nie wystarczy sama spłata długu, aby odzyskać udział w samochodzie. Skutki sprzedaży egzekucyjnej są dalej idące niż samo zajęcie.

W razie spłaty długu należy zadbać o dowody zapłaty i doprowadzić do formalnego zakończenia egzekucji w odpowiednim zakresie. Umorzenie postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela przewiduje art. 825 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli zapłata następuje do komornika, trzeba ustalić aktualną kwotę obejmującą należność główną, odsetki i koszty egzekucyjne.

Najczęstsze pytania

Czy komornik może sprzedać cały samochód, jeśli dłużnik ma tylko połowę udziału?

Co do zasady sprzedaży podlega tylko udział dłużnika, co wynika z art. 846 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sprzedaż całej rzeczy jest możliwa, jeżeli inni współwłaściciele skorzystają łącznie z uprawnienia przewidzianego w art. 846 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy nabywca udziału może zabrać samochód dla siebie?

Nie powinien samowolnie przejmować auta do wyłącznego używania. Jako współwłaściciel ma prawo korzystać z samochodu w granicach art. 206 Kodeksu cywilnego, czyli tak, aby dało się to pogodzić z prawami pozostałych współwłaścicieli.

Czy drugi współwłaściciel musi płacić dług dłużnika?

Nie. Drugi współwłaściciel nie odpowiada za cudzy dług tylko dlatego, że jest współwłaścicielem samochodu. Egzekucja może dotyczyć udziału dłużnika. Jeżeli komornik narusza prawa drugiego współwłaściciela, możliwe są środki ochrony, w tym skarga z art. 767 Kodeksu postępowania cywilnego albo powództwo z art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy udział w samochodzie łatwo sprzedać na licytacji?

Nie zawsze. Udział we współwłasności samochodu bywa mniej atrakcyjny niż cały pojazd, ponieważ nabywca musi liczyć się z prawami drugiego współwłaściciela. Z tego powodu cena uzyskana na licytacji może być niższa niż matematyczna wartość udziału.

Co zrobić, gdy współwłaściciel nie dopuszcza do korzystania z samochodu?

Można żądać dopuszczenia do współposiadania na podstawie art. 206 Kodeksu cywilnego, a w określonych sytuacjach także wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy z wyłączeniem drugiego współwłaściciela. Przydatne może być także uregulowanie korzystania z rzeczy albo zniesienie współwłasności.

Jeżeli problem dotyczy szerszego sporu o rzecz wspólną, warto porównać także sprawy o utrudnianie korzystania ze wspólnej rzeczy oraz praktykę dotyczącą żądań o udostępnienie części rzeczy wspólnej.

Źródła

• art. 767, art. 841, art. 845, art. 846, art. 847, art. 853, art. 867, art. 877 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego
• art. 195, art. 196, art. 198, art. 206, art. 207, art. 210, art. 212, art. 220 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., sygn. akt III CZP 3/08