Brak zainteresowania dzieckiem przez ojca – kontakty, alimenty i władza rodzicielska

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić trzy sprawy: alimenty, kontakty ojca z dzieckiem oraz władzę rodzicielską. Te kwestie są ze sobą powiązane, ale każda ma inną podstawę prawną i może wymagać osobnego żądania procesowego.

Jeżeli ojciec uznał dziecko, co wynika z nadania nazwiska i zarejestrowania ojcostwa w urzędzie stanu cywilnego, to co do zasady ma władzę rodzicielską, a jednocześnie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Podstawą obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec dziecka jest art. 133 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie.

Alimenty na dziecko – co można żądać i na jakiej podstawie

Wysokość alimentów sąd ustala przede wszystkim według dwóch kryteriów wynikających z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz zarobkowych i majątkowych możliwości rodzica. Nie chodzi więc wyłącznie o faktycznie osiągany dochód ojca, ale także o to, ile realnie mógłby zarabiać przy swoim wieku, zdrowiu, zawodzie i doświadczeniu.

W przypadku niemowlęcia, zwłaszcza wcześniaka albo dziecka wymagającego stałego leczenia, do usprawiedliwionych potrzeb można zaliczyć m.in.: koszty leków, wizyt u specjalistów, rehabilitacji, dojazdów do placówek medycznych, specjalnego żywienia, środków higienicznych, ubranek, opłat mieszkaniowych przypadających na dziecko i innych wydatków związanych z codzienną opieką.

Istotny jest też art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o jego utrzymanie lub wychowanie. Oznacza to, że jeśli matka zajmuje się dzieckiem na co dzień, jeździ z nim do lekarzy i ponosi ciężar opieki, to ten osobisty wkład ma znaczenie przy ustalaniu, jaką część kosztów powinien pokrywać ojciec w pieniądzu.

Pozew o alimenty wnosi się do sądu rejonowego. Właściwość przemienna wynika z art. 32 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: powództwo o roszczenia alimentacyjne można wytoczyć także przed sąd właściwy według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej, czyli dziecka. W praktyce najczęściej składa się pozew do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania małoletniego.

W imieniu dziecka występuje jego przedstawiciel ustawowy, czyli najczęściej matka. Wynika to z art. 98 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W pozwie trzeba wskazać konkretną miesięczną kwotę alimentów oraz termin płatności, np. do 10. dnia każdego miesiąca do rąk matki jako przedstawicielki ustawowej dziecka.

Zabezpieczenie alimentów jeszcze przed wyrokiem

Nie trzeba czekać do końca procesu. W pozwie warto od razu złożyć wniosek o zabezpieczenie alimentów, aby sąd zobowiązał ojca do płacenia określonej kwoty już na czas trwania sprawy. W sprawach o alimenty podstawę stanowią art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i § 2 oraz art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Dla rodzica opiekującego się małym dzieckiem ma to duże znaczenie praktyczne, bo postępowanie może potrwać kilka miesięcy.

Jeżeli ojciec w ogóle nie płaci mimo orzeczenia, można skierować sprawę do komornika, a przy bezskutecznej egzekucji rozważyć świadczenia z funduszu alimentacyjnego — jeśli spełnione są aktualne kryteria ustawowe z ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Niezależnie od tego uporczywe niepłacenie alimentów może mieć znaczenie również w sprawie o władzę rodzicielską, jeśli łączy się z trwałym uchylaniem się od obowiązków wobec dziecka.

Uregulowanie kontaktów z dzieckiem

Kontakty z dzieckiem są odrębną instytucją od władzy rodzicielskiej. Wynika to z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów.

Jeżeli rodzice nie potrafią porozumieć się co do sposobu spotkań, można złożyć do sądu wniosek o ich uregulowanie. Podstawą jest art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, według którego rodzice i dziecko mają prawo do kontaktów obejmujących m.in. przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu, a także porozumiewanie się na odległość.

W sprawie bardzo małego dziecka albo dziecka chorego sąd zwykle bierze pod uwagę jego wiek, stan zdrowia, rytm dnia, sposób karmienia, potrzebę stabilnej opieki i zalecenia lekarzy. Jeżeli dziecko wymaga szczególnej opieki, można wnosić, by kontakty odbywały się np. w miejscu zamieszkania matki, na krótko, bez nocowania, stopniowo i z uwzględnieniem zaleceń medycznych. To zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i materiału dowodowego.

Zobacz również:

Czy można ograniczyć władzę rodzicielską ojca?

Tak, ale nie dlatego, że matka sama uzna takie rozwiązanie za słuszne. Potrzebne jest orzeczenie sądu opiekuńczego. Podstawą jest art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia.

Kluczowe jest więc nie samo to, że ojciec jest mało zaangażowany, ale to, czy jego postawa realnie zagraża dobru dziecka. W praktyce znaczenie mogą mieć takie okoliczności jak: brak zainteresowania leczeniem, brak współpracy przy decyzjach medycznych, niestabilne zachowanie, narażanie dziecka na niewłaściwe warunki, uchylanie się od podstawowych obowiązków albo konflikt uniemożliwiający prawidłowe wykonywanie władzy rodzicielskiej.

Art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zawiera przykładowe środki, jakie może zastosować sąd, np. zobowiązać rodziców do określonego postępowania, określić czynności wymagające zgody sądu, poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej nadzorowi kuratora albo zastosować inne adekwatne ograniczenia. W praktyce często spotyka się ograniczenie władzy jednego z rodziców do współdecydowania tylko o najważniejszych sprawach dziecka, np. edukacji, leczeniu czy wyjazdach zagranicznych.

Jeżeli sytuacja jest poważniejsza i ma charakter trwały, rozważyć można także dalej idące środki. Podstawą pozbawienia władzy rodzicielskiej jest art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale ten środek stosuje się wtedy, gdy istnieje trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy, rodzic nadużywa władzy albo w sposób rażący zaniedbuje swe obowiązki względem dziecka. Sam brak kontaktu nie zawsze wystarczy, ale w połączeniu z długotrwałym uchylaniem się od obowiązków może mieć znaczenie. W podobnych stanach faktycznych pomocna bywa analiza spraw takich jak pozbawienie ojca władzy. Jeżeli oprócz zaniedbywania obowiązków pojawiają się presja lub groźby, warto osobno ocenić wpływ gróźb ojca dziecka na władzę rodzicielską.

Jaki sąd jest właściwy i jak złożyć wniosek

W sprawach o ograniczenie władzy rodzicielskiej i o kontakty właściwy jest sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich, jako sąd opiekuńczy. Właściwość miejscową określa art. 569 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, a w braku miejsca zamieszkania – miejsca jej pobytu.

Wniosek powinien zawierać dokładne żądanie. Nie wystarczy napisać ogólnie, że chce Pani „ograniczenia praw”. Lepiej wskazać, o co dokładnie Pani wnosi, np. o ograniczenie władzy ojca do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka albo o powierzenie wykonywania bieżącej pieczy wyłącznie matce, przy jednoczesnym ustaleniu kontaktów ojca w określony sposób. Im bardziej precyzyjne żądanie, tym łatwiej sądowi wydać praktyczne orzeczenie.

Jeżeli istnieje pilna potrzeba ochrony dziecka, można wnosić również o zabezpieczenie kontaktów albo o zabezpieczenie sposobu wykonywania pieczy na czas postępowania na podstawie art. 730 § 1 i art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jakie dokumenty i dowody przygotować

W sprawach rodzinnych ogromne znaczenie mają dowody. Samo twierdzenie, że ojciec się nie interesuje, zwykle nie wystarczy. Warto przygotować:

• odpis skrócony aktu urodzenia dziecka, a jeśli sytuacja tego wymaga — odpis zupełny;
• dokumentację medyczną dziecka, wypisy ze szpitala, zaświadczenia lekarzy i skierowania;
• zestawienie miesięcznych kosztów utrzymania dziecka;
• rachunki i faktury za leczenie, leki, dojazdy, rehabilitację, mleko, pieluchy i inne podstawowe potrzeby;
• wydruki wiadomości SMS, komunikatorów, e-maili pokazujące brak zainteresowania albo nieodpowiednie propozycje kontaktów;
• wnioski dowodowe z zeznań świadków, np. członków rodziny lub osób pomagających w opiece;
• informacje o pracy i sytuacji majątkowej ojca, jeśli są dostępne.

Jeżeli ojciec nie uczestniczy w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia albo utrudnia je, trzeba to opisać możliwie konkretnie: daty wizyt, odmowy pomocy, brak odpowiedzi na wiadomości, brak obecności przy hospitalizacji, odmowę partycypowania w kosztach.

Czy alimenty, kontakty i władzę rodzicielską można załatwić razem?

W praktyce część żądań można połączyć, ale nie zawsze jest to najwygodniejsze procesowo. Alimenty dochodzi się co do zasady w pozwie, natomiast kontakty i władzę rodzicielską najczęściej we wniosku w postępowaniu nieprocesowym. Zależy to od tego, czy między rodzicami toczy się już inna sprawa, np. o ustalenie ojcostwa, rozwód albo separację. Jeśli nie ma innego postępowania, zwykle składa się pozew o alimenty oraz wniosek o uregulowanie kontaktów i ograniczenie władzy rodzicielskiej.

W niektórych sprawach sąd może prowadzić je równolegle. Dobrze jednak zadbać, by argumentacja i dowody były spójne. Jeżeli problemem jest nie tylko brak kontaktu, ale także bierność ojca i brak współdziałania przy leczeniu, może to przemawiać zarówno za określonym modelem kontaktów, jak i za niepłacenie alimentów albo ograniczeniem jego uprawnień decyzyjnych. Jeżeli zaś ojciec w ogóle nie uczestniczy w życiu dziecka, czasem rozważane jest także ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca.

FAQ

Czy sam brak zainteresowania dzieckiem wystarczy do ograniczenia władzy rodzicielskiej?

Nie zawsze. Sąd bada, czy dobro dziecka jest zagrożone w rozumieniu art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sam chłodny stosunek ojca może nie wystarczyć, ale długotrwały brak opieki, brak współpracy przy leczeniu i uchylanie się od obowiązków mogą już uzasadniać ingerencję.

Czy można żądać alimentów, jeśli rodzice nie byli małżeństwem?

Tak. Obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dziecka wynika z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i nie zależy od tego, czy rodzice pozostawali w związku małżeńskim.

Czy ojciec bez pełnej władzy rodzicielskiej nadal może mieć kontakty z dzieckiem?

Tak. Kontakty i władza rodzicielska to odrębne kwestie. Wynika to z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może ograniczyć władzę rodzicielską, a jednocześnie ustalić kontakty.

Czy trzeba zakładać osobne sprawy o alimenty i o władzę rodzicielską?

Najczęściej tak, bo alimentów dochodzi się pozwem, a ograniczenia władzy rodzicielskiej i kontaktów — wnioskiem w postępowaniu nieprocesowym. Wyjątki zależą od tego, czy toczy się już inne postępowanie rodzinne.

Czy można domagać się alimentów od dnia wniesienia pozwu?

Tak, a dodatkowo warto żądać zabezpieczenia alimentów na czas procesu. Co do zasady bieżące alimenty są zasądzane od daty wskazanej w żądaniu, najczęściej od dnia wniesienia pozwu, jeśli roszczenie jest uzasadnione.

Źródła

• art. 98 § 1, art. 107, art. 109 § 1–2, art. 111 § 1, art. 113 § 1, art. 113¹ § 1, art. 133 § 1, art. 135 § 1–2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 32, art. 569 § 1, art. 730 § 1, art. 730¹ § 1–2, art. 753 § 1, art. 755 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• ustawa z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów