Umieszczenie nieubezpieczonego brata w DPS – procedura i koszty

Czy brak ubezpieczenia wyklucza przyjęcie do DPS?

Nie. Sam fakt, że brat nie ma obecnie ubezpieczenia zdrowotnego w Polsce, nie zamyka drogi do ubiegania się o skierowanie do domu pomocy społecznej. Z punktu widzenia ustawy najważniejsze jest, czy spełnia on przesłanki z art. 54 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, czyli czy wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i nie można mu zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma więc stan zdrowia po wylewie, stopień niesamodzielności oraz to, czy możliwa jest opieka poza DPS. Ubezpieczenie zdrowotne może mieć znaczenie dla leczenia i rehabilitacji, ale nie stanowi podstawowego warunku skierowania do domu pomocy społecznej.

Która gmina powinna prowadzić sprawę?

To jeden z najważniejszych problemów praktycznych. Zgodnie z art. 101 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej właściwość miejscową gminy ustala się według miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. Jeżeli brat od wielu lat przebywał za granicą, trzeba ustalić, gdzie znajduje się jego ostatnie miejsce zamieszkania w Polsce albo czy da się wykazać obecny związek z konkretną gminą.

W sprawach DPS znaczenie ma także to, która gmina wyda decyzję o skierowaniu i ponosi koszty w części niepokrytej przez mieszkańca oraz osoby zobowiązane. W praktyce gminy często badają bardzo dokładnie, czy rzeczywiście są właściwe do prowadzenia sprawy. Przy osobie wracającej z zagranicy może to wymagać zgromadzenia dokumentów dotyczących meldunku, wcześniejszego pobytu, sytuacji rodzinnej i majątkowej.

Jeżeli spór dotyczy tego, która gmina ma prowadzić sprawę, warto od początku składać wnioski na piśmie i żądać formalnego rozstrzygnięcia, a nie poprzestawać na ustnych informacjach.

Jak wygląda procedura umieszczenia w domu pomocy społecznej?

Postępowanie prowadzi ośrodek pomocy społecznej, a podstawę stanowią m.in. art. 54, art. 59 i art. 106 ustawy o pomocy społecznej oraz rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej.

Co do zasady trzeba złożyć wniosek o skierowanie do DPS. Wniosek może złożyć sama osoba zainteresowana, jej przedstawiciel ustawowy albo – w praktyce – członek rodziny, który inicjuje postępowanie. Następnie organ zbiera dokumentację, w szczególności:

• wywiad środowiskowy rodzinny, o którym mowa w art. 107 ustawy o pomocy społecznej,
• zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia,
• opinię o stopniu sprawności i potrzebie całodobowej opieki,
• dokumenty dochodowe i majątkowe,
• informacje o osobach zobowiązanych do odpłatności.

Jeżeli brat z powodu stanu zdrowia nie jest w stanie działać samodzielnie i nie ma przedstawiciela ustawowego, w praktyce może pojawić się potrzeba uregulowania kwestii reprezentacji. W zależności od stanu faktycznego w grę może wchodzić pełnomocnictwo, kurator dla osoby niepełnosprawnej na podstawie art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo postępowanie dotyczące ubezwłasnowolnienia, jeżeli osoba trwale nie jest zdolna do kierowania swym postępowaniem. To zawsze zależy od konkretnego stanu zdrowia i zdolności do podejmowania decyzji.

Jak w tej sprawie rozkładają się koszty pobytu w DPS?

Opłaty za DPS nie obciążają automatycznie każdego członka rodziny. Ustawa o pomocy społecznej określa kolejność osób zobowiązanych: najpierw mieszkaniec domu, następnie małżonek oraz zstępni przed wstępnymi, a w dalszej kolejności gmina. Zakres faktycznej dopłaty zależy od dochodów i od przeprowadzonej procedury.

Pełne zasady odpłatności opisujemy w poradniku kto płaci za pobyt w DPS. W kolejnym punkcie wyjaśniamy natomiast odrębnie, czy obowiązek może obciążyć siostrę.

Czy siostra musi płacić za pobyt brata?

Nie zawsze. W przedstawionym stanie faktycznym jako siostra nie należy Pani do kręgu osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Ustawa wskazuje tam małżonka, zstępnych i wstępnych, a nie rodzeństwo. To oznacza, że sam fakt bycia siostrą co do zasady nie tworzy ustawowego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt brata w DPS.

To bardzo istotna korekta względem często powtarzanego uproszczenia, że „rodzina płaci”. Nie każda osoba bliska jest ustawowo zobowiązana. W przypadku brata lub siostry trzeba odróżnić pomoc faktyczną od obowiązku wynikającego wprost z ustawy.

Inaczej może wyglądać sytuacja, jeżeli ktoś dobrowolnie zawiera określone porozumienia majątkowe albo przejmuje na siebie zobowiązania w innej formie. Dlatego każdą propozycję kierowaną przez gminę należy analizować bardzo ostrożnie przed podpisaniem.

Czy można przekazać mieszkanie gminie w zamian za finansowanie DPS?

Takie rozwiązanie nie wynika wprost z jednego przepisu ustawy o pomocy społecznej jako automatyczny mechanizm „mieszkanie za pobyt”. Trzeba tu zachować ostrożność. Ustawa rzeczywiście przewiduje możliwość częściowego lub całkowitego zwolnienia z opłat – art. 64 i art. 64a ustawy o pomocy społecznej – a także kompetencję rady gminy do określenia korzystniejszych warunków ustalania opłat i zwolnień w uchwale, zgodnie z art. 66 ustawy o pomocy społecznej.

Nie oznacza to jednak, że burmistrz może dowolnie „zamienić” lokal mieszkalny na miejsce w DPS bez odpowiedniej podstawy prawnej i procedury. Jeżeli miałoby dojść do przeniesienia własności mieszkania na gminę, musiałaby to być odrębna czynność prawna, najczęściej w formie aktu notarialnego, z pełną oceną jej skutków cywilnoprawnych, podatkowych i spadkowych.

W praktyce mogą wchodzić w grę różne konstrukcje, np. darowizna, sprzedaż, dożywocie, zrzeczenie się określonych roszczeń czy rozliczenie zadłużenia, ale każda z nich rodzi inne konsekwencje. Sama ustna deklaracja gminy nie daje bezpieczeństwa.

Dlatego poprawniejszym podejściem jest najpierw wszczęcie zwykłej procedury skierowania do DPS, ustalenie odpłatności i ewentualne zbadanie, czy istnieją podstawy do zwolnienia z opłat, a dopiero osobno rozważać los mieszkania. W wielu przypadkach bezpieczniejsze okazuje się zachowanie własności lokalu i finansowanie kosztów z majątku osoby umieszczanej w DPS, zamiast nieodwracalnego przeniesienia własności.

Jakie znaczenie ma majątek brata?

Jeżeli brat jest właścicielem mieszkania, domu, udziału w nieruchomości albo innych wartościowych składników majątku, organ może brać to pod uwagę przy ocenie jego sytuacji. Sama własność nieruchomości nie blokuje skierowania do DPS, ale wpływa na praktyczne pytanie, z czego będzie pokrywany koszt pobytu.

Jeżeli mieszkanie należy do Pani, a nie do brata, gmina co do zasady nie może traktować tego lokalu jako majątku brata. Inaczej byłoby wtedy, gdyby planowała Pani dobrowolnie rozporządzić własnym mieszkaniem. To wymaga szczególnej ostrożności, bo w ten sposób obciążałaby Pani swój majątek, mimo że jako siostra nie jest Pani standardowo osobą ustawowo zobowiązaną do odpłatności za jego pobyt.

Co zrobić krok po kroku?

W praktyce proponuję następującą kolejność działań:

1. Ustalić, w której gminie należy złożyć wniosek o skierowanie do DPS.
2. Złożyć pisemny wniosek o wszczęcie postępowania wraz z opisem stanu zdrowia i niesamodzielności brata.
3. Dołączyć dokumentację medyczną ze szpitala oraz dokumenty dotyczące pobytu za granicą.
4. Wskazać, że brat nie ma obecnie dochodu i wymaga całodobowej opieki.
5. Zażądać wydania decyzji administracyjnej, jeżeli gmina odmawia ustnie przyjęcia sprawy.
6. Nie podpisywać od razu żadnych zobowiązań dotyczących mieszkania bez analizy treści dokumentów.
7. Osobno zbadać, czy potrzebne jest uregulowanie reprezentacji brata przed urzędami i placówkami.

Jeżeli brat przebywa jeszcze za granicą albo ma tam dokumentację medyczną, warto zadbać o tłumaczenia najważniejszych dokumentów. Przy sprawach transgranicznych często właśnie brak dokumentów wydłuża postępowanie bardziej niż same przepisy.

Co jeśli gmina odmówi?

Wtedy trzeba sprawdzić treść decyzji i jej uzasadnienie. Od decyzji w sprawach pomocy społecznej przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego na podstawie art. 127 § 1 i art. 129 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, w terminie 14 dni od doręczenia decyzji.

Jeżeli problemem jest niewłaściwość gminy, należy domagać się formalnego rozstrzygnięcia tej kwestii. Jeżeli problemem jest rzekomy brak podstaw do DPS, trzeba wykazywać stan zdrowia i brak możliwości zapewnienia opieki w inny sposób. Jeżeli zaś spór dotyczy odpłatności, należy badać dochód osób wskazanych przez organ oraz podstawy ewentualnego zwolnienia.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty, które pokazują, jak podobne sprawy mogą wyglądać w praktyce.

FAQ

Czy brak renty lub emerytury uniemożliwia pobyt w DPS?

Nie. Brak świadczeń nie wyklucza skierowania do DPS. Wpływa natomiast na sposób finansowania pobytu, bo mieszkaniec bez dochodu nie pokryje opłaty z własnych świadczeń.

Czy siostra ma obowiązek dopłacać za pobyt brata w DPS?

Co do zasady nie, ponieważ art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej wymienia małżonka, zstępnych i wstępnych, ale nie rodzeństwo.

Czy gmina może odmówić tylko dlatego, że brat długo mieszkał za granicą?

Nie automatycznie. Gmina może badać swoją właściwość miejscową i stan faktyczny, ale musi to zrobić formalnie i zgodnie z przepisami. Sama długość pobytu za granicą nie przekreśla sprawy.

Czy można oddać mieszkanie gminie w zamian za miejsce w DPS?

To nie działa automatycznie. Taka operacja wymaga odrębnej podstawy prawnej i bardzo ostrożnej analizy. Najpierw warto przejść zwykłą procedurę DPS, a dopiero potem oceniać sens rozporządzenia nieruchomością.

Czy potrzebne jest ubezwłasnowolnienie?

Niekoniecznie. To zależy od tego, czy brat jest zdolny do świadomego podejmowania decyzji i reprezentowania swoich spraw. Czasem wystarczy inne rozwiązanie, np. kurator lub pełnomocnictwo, ale przy ciężkich skutkach udaru trzeba to ocenić indywidualnie.

Źródła

• art. 54 ust. 1, art. 59, art. 61, art. 64, art. 64a, art. 66, art. 101 ust. 1, art. 103 ust. 2, art. 106, art. 107 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 127 § 1 i art. 129 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego
• art. 183 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej