Uznanie dziecka przez nowego partnera matki – czy to możliwe?

Czy nowy partner matki może uznać dziecko?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 73 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy uznanie ojcostwa następuje wtedy, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadcza przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdza jednocześnie albo w terminie 3 miesięcy, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna.

Oznacza to, że uznanie ojcostwa nie jest sposobem na nadanie dziecku „nowego taty” w sensie prawnym, jeżeli partner matki nie jest ojcem biologicznym. Jest to instytucja ustalenia pochodzenia dziecka od konkretnego mężczyzny. Jeżeli urzędnik poweźmie wątpliwości co do pochodzenia dziecka albo uznanie będzie niedopuszczalne, powinien odmówić przyjęcia oświadczeń koniecznych do uznania ojcostwa na podstawie art. 73 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Uznanie ojcostwa jest też niedopuszczalne, jeżeli ojcostwo dziecka jest już prawnie ustalone. Wynika to z art. 72 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który przewiduje, że uznanie ojcostwa albo sądowe ustalenie ojcostwa może nastąpić tylko wtedy, gdy nie zachodzi domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż matki, albo gdy domniemanie to zostało obalone. Jeżeli matka była zamężna w czasie urodzenia dziecka albo dziecko urodziło się przed upływem 300 dni od ustania lub unieważnienia małżeństwa, trzeba dodatkowo sprawdzić domniemanie z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Ryzyko fałszywego uznania ojcostwa

Jeżeli mężczyzna uzna dziecko, choć wie, że dziecko od niego nie pochodzi, powstaje poważne ryzyko prawne. Takie uznanie może zostać podważone w postępowaniu o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa. Uprawnienia i terminy są uregulowane przede wszystkim w art. 78-81 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przykładowo mężczyzna, który uznał ojcostwo, może żądać ustalenia bezskuteczności uznania w terminie roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, z ograniczeniami wynikającymi z art. 78 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Istotne znaczenie ma również art. 86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem powództwo o zaprzeczenie ojcostwa, ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa albo ustalenie ojcostwa może wytoczyć prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego. W praktyce biologiczny ojciec, który sam nie ma już właściwej drogi procesowej, może próbować zainteresować sprawą prokuratora.

Jeżeli w akcie urodzenia dziecka miałby zostać wpisany nieprawdziwy ojciec, trzeba liczyć się nie tylko z późniejszym sporem rodzinnym, ale także z konsekwencjami dla alimentów, dziedziczenia, władzy rodzicielskiej, nazwiska dziecka i dokumentów urzędowych.

Uznanie ojcostwa a przysposobienie dziecka - najważniejsze różnice

Jeżeli partner matki nie jest biologicznym ojcem dziecka, naturalnym kierunkiem nie jest uznanie ojcostwa, lecz ewentualne przysposobienie. Są to jednak dwie różne instytucje prawne.

Przysposobienie dziecka przez partnera matki

Przysposobienie jest możliwe tylko dla dobra małoletniego dziecka. Wynika to z art. 114 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 114¹ § 1 tego Kodeksu przysposobić może osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, jeżeli jej kwalifikacje osobiste uzasadniają przekonanie, że będzie należycie wywiązywała się z obowiązków przysposabiającego. Sąd ocenia więc nie tylko chęci partnera matki, ale także stabilność relacji, więź z dzieckiem, warunki wychowawcze, motywację oraz realne dobro dziecka.

Wniosek składa się do sądu opiekuńczego. Zgodnie z art. 585 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego właściwy jest sąd opiekuńczy miejsca zamieszkania osoby przysposabiającej albo osoby, która ma być przysposobiona. W praktyce konieczne jest przygotowanie wniosku, odpisu aktu urodzenia dziecka, dokumentów dotyczących sytuacji rodzinnej i opisanie więzi pomiędzy dzieckiem a partnerem matki. Zobacz także praktyczne omówienie, jak przygotować wniosek o przysposobienie.

Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, do przysposobienia potrzebna jest jego zgoda na podstawie art. 118 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli dziecko nie ukończyło 13 lat, ale może pojąć znaczenie przysposobienia, sąd powinien je wysłuchać zgodnie z art. 118 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy zgoda biologicznego ojca jest potrzebna?

To zależy od tego, czy biologiczny ojciec jest ojcem w sensie prawnym. Jeżeli ojcostwo nie zostało ustalone, czyli w akcie urodzenia nie widnieje prawny ojciec i nie działa domniemanie pochodzenia od męża matki, biologiczny ojciec nie składa zgody jako rodzic prawny. Jeżeli jednak ojcostwo jest prawnie ustalone, zastosowanie ma art. 119 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym do przysposobienia potrzebna jest zgoda rodziców przysposabianego, chyba że zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, są nieznani albo porozumienie się z nimi napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody.

Jeżeli biologiczny ojciec stosował przemoc, groził matce, był karany, nadużywał narkotyków albo stanowi zagrożenie dla dziecka, nie oznacza to automatycznie, że sąd pominie jego stanowisko. Takie okoliczności mogą jednak mieć bardzo duże znaczenie dla oceny dobra dziecka, władzy rodzicielskiej, kontaktów i ewentualnej zgody na przysposobienie. Warto zebrać dokumenty: zawiadomienia na policję, wyroki, postanowienia o środkach zapobiegawczych, zaświadczenia lekarskie, obdukcje, notatki urzędowe, korespondencję z groźbami oraz dokumentację z pomocy społecznej lub procedury Niebieskie Karty.

Małżeństwo matki z partnerem a przysposobienie

Małżeństwo matki z partnerem ma bardzo istotne znaczenie. Zgodnie z art. 115 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przysposobić wspólnie mogą tylko małżonkowie. Przepis dopuszcza też sytuację, w której jeden małżonek przysposabia dziecko drugiego małżonka. To właśnie typowa droga, gdy ojczym chce stać się prawnym ojcem dziecka swojej żony.

Trzeba uważać, jeżeli matka i partner nie są małżeństwem. Przysposobienie pełne przez osobę trzecią wywołuje skutki określone w art. 121 § 1-3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: między przysposabiającym a przysposobionym powstaje stosunek jak między rodzicem a dzieckiem, dziecko nabywa prawa i obowiązki względem krewnych przysposabiającego, a jednocześnie ustają prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa z dotychczasową rodziną. Wyjątek chroniący więź z rodzicem dotyczy przede wszystkim przysposobienia dziecka małżonka. Dlatego w konkubinacie przysposobienie wymaga szczególnie ostrożnej analizy i nie zawsze będzie właściwą drogą do osiągnięcia celu, jakim jest „dodanie” drugiego rodzica bez naruszania praw matki.

Jeżeli partner matki po przysposobieniu miałby przejąć obowiązek alimentacyjny wobec dziecka, a biologiczny ojciec miałby utracić ten obowiązek, warto osobno przeanalizować skutki finansowe. Szerzej podobny problem omawia artykuł adopcja a alimenty.

Czy biologiczny ojciec może żądać władzy rodzicielskiej i kontaktów?

Jeżeli biologiczny ojciec nie jest ojcem prawnym, w pierwszej kolejności może próbować doprowadzić do sądowego ustalenia ojcostwa. Podstawę stanowi art. 84 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym sądowego ustalenia ojcostwa mogą żądać dziecko, matka oraz domniemany ojciec dziecka. Matka i domniemany ojciec nie mogą jednak wystąpić z takim żądaniem po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności, co wynika z art. 84 § 1 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Po ustaleniu ojcostwa ojciec może domagać się uregulowania władzy rodzicielskiej i kontaktów. Nie oznacza to jednak automatycznie przyznania mu szerokich uprawnień. Zgodnie z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W razie przemijającej przeszkody może zawiesić władzę rodzicielską na podstawie art. 110 § 1, a w razie trwałej przeszkody, nadużywania władzy rodzicielskiej albo rażącego zaniedbywania obowiązków może pozbawić jej rodzica na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kontakty z dzieckiem są odrębną instytucją. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Jeżeli jednak kontakty zagrażają dobru dziecka, sąd może je ograniczyć na podstawie art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a jeżeli ich utrzymywanie poważnie zagraża dobru dziecka albo je narusza, sąd może ich zakazać na podstawie art. 113³ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co zrobić praktycznie w opisanej sytuacji?

Najbezpieczniej zacząć od ustalenia stanu prawnego dziecka: czy w akcie urodzenia widnieje ojciec, czy matka była zamężna w okresie objętym domniemaniem z art. 62 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czy toczyły się już sprawy o ojcostwo, alimenty, władzę rodzicielską lub kontakty. Dopiero potem można ocenić, czy w ogóle możliwe jest uznanie ojcostwa, czy trzeba rozważyć sądowe ustalenie albo zaprzeczenie ojcostwa, czy właściwszym rozwiązaniem będzie przysposobienie.

Jeżeli partner nie jest biologicznym ojcem, nie należy składać przed USC oświadczeń niezgodnych z prawdą. W typowej sytuacji warto rozważyć: zawarcie małżeństwa z partnerem, jeżeli jest to zgodne z planami życiowymi stron; przygotowanie wniosku o przysposobienie dziecka małżonka; równoległe zabezpieczenie dziecka przed biologicznym ojcem, jeżeli istnieje ryzyko przemocy, gróźb lub destabilizacji życia dziecka.

Jeżeli biologiczny ojciec już kieruje groźby, należy rozważyć działania karne i ochronne. Groźba karalna może wypełniać znamiona czynu z art. 190 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, a uporczywe nękanie może być oceniane na podstawie art. 190a § 1 Kodeksu karnego. W sprawach przemocy domowej znaczenie mogą mieć także środki ochrony przewidziane w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz przepisy postępowania karnego dotyczące środków zapobiegawczych.

FAQ

Czy partner matki może uznać dziecko, jeżeli biologiczny ojciec go nie uznał?

Nie powinien tego robić, jeżeli dziecko biologicznie od niego nie pochodzi. Art. 73 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala na uznanie ojcostwa przez mężczyznę, od którego dziecko pochodzi, a nie przez dowolną osobę pełniącą rolę ojca.

Czy brak ojca w akcie urodzenia wystarczy do uznania przez nowego partnera?

Brak ojca w akcie urodzenia nie wystarcza. Nadal musi być prawdą, że mężczyzna uznający ojcostwo jest ojcem biologicznym dziecka. Jeżeli nie jest, właściwą drogą może być przysposobienie, o ile są spełnione warunki z art. 114 i następnych Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy biologiczny ojciec z zakładu karnego może starać się o kontakty?

Może próbować, zwłaszcza jeżeli jego ojcostwo zostanie prawnie ustalone. Sąd nie musi jednak przyznać kontaktów w szerokim zakresie. Na podstawie art. 113² Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może kontakty ograniczyć, a na podstawie art. 113³ zakazać ich, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Czy pozbawienie biologicznego ojca władzy rodzicielskiej usuwa obowiązek alimentów?

Nie. Pozbawienie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie znosi samo przez się obowiązku alimentacyjnego. Obowiązek alimentacyjny wynika z pokrewieństwa i zasad określonych w art. 128 oraz art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Inne skutki mogą powstać dopiero przy przysposobieniu.

Czy dziecko musi zgodzić się na przysposobienie?

Jeżeli dziecko ukończyło 13 lat, jego zgoda jest wymagana na podstawie art. 118 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Młodsze dziecko sąd powinien wysłuchać, jeżeli potrafi zrozumieć znaczenie przysposobienia, co wynika z art. 118 § 2 tego Kodeksu.

Podsumowanie

Nowy partner matki nie może legalnie zastąpić biologicznego ojca przez samo uznanie dziecka, jeżeli dziecko od niego nie pochodzi. Uznanie ojcostwa służy ustaleniu prawdziwego pochodzenia dziecka, a fałszywe uznanie może zostać podważone. Jeżeli celem jest trwałe uregulowanie sytuacji rodzinnej dziecka, trzeba rozważyć przysposobienie, przy czym szczególne znaczenie ma to, czy partner jest mężem matki oraz czy ojcostwo biologicznego ojca jest już prawnie ustalone.

W sprawach z przemocą, groźbami lub uzależnieniem biologicznego ojca kluczowe jest zabezpieczenie dowodów i równoległe rozważenie wniosków dotyczących władzy rodzicielskiej oraz kontaktów. Sąd rodzinny powinien każdorazowo kierować się dobrem dziecka, a nie samymi deklaracjami dorosłych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 62, art. 72-86, art. 95, art. 109-111, art. 113-113³, art. 114-127.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 585 § 1 dotyczący właściwości sądu w sprawie o przysposobienie.

3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 190 § 1 oraz art. 190a § 1.

4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.