Nieprawdziwy ojciec w akcie urodzenia dziecka

Wpisanie danych ojca w akcie urodzenia dziecka trzeba odróżnić od biologicznego pochodzenia dziecka. Dla prawa rodzinnego i dla treści aktu urodzenia decydujące jest to, czy ojcostwo wynika z domniemania pochodzenia dziecka od męża matki, z uznania ojcostwa albo z orzeczenia sądu.

Jeżeli matka i mężczyzna składają przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia konieczne do uznania ojcostwa, a oboje wiedzą, że mężczyzna nie jest ojcem dziecka, sprawa nie jest jedynie pomyłką w akcie. Powstaje problem skuteczności uznania ojcostwa, a w określonych okolicznościach może pojawić się również kwestia odpowiedzialności karnej. Te dwie ścieżki prawne należy oceniać oddzielnie.

Kiedy wpis ojca do aktu urodzenia może być nieprawdziwy?

Ustawa – Prawo o aktach stanu cywilnego przewiduje, że gdy nie działa domniemanie, iż ojcem dziecka jest mąż matki, dane ojca zamieszcza się w akcie urodzenia w razie uznania ojcostwa albo sądowego ustalenia ojcostwa. Jeżeli nie doszło ani do uznania, ani do sądowego ustalenia ojcostwa, w akcie zamieszcza się tzw. dane kryjące: jako imię ojca wpisuje się imię wskazane przez osobę zgłaszającą urodzenie albo wybrane przez kierownika USC, a jako nazwisko ojca – nazwisko matki z chwili urodzenia dziecka, z odpowiednią adnotacją.

Najpoważniejszy problem powstaje wtedy, gdy mężczyzna niebędący biologicznym ojcem składa oświadczenie o uznaniu ojcostwa, a matka dziecka potwierdza, że to on jest ojcem. Zgodnie z art. 73 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego uznanie ojcostwa następuje wtedy, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadczy przed kierownikiem USC, że jest ojcem dziecka, a matka potwierdzi to jednocześnie albo w ciągu 3 miesięcy.

Nieprawdziwe uznanie ojcostwa należy odróżnić od sytuacji, w której ojcostwo wynika z domniemania dotyczącego męża matki. W tym drugim przypadku właściwym postępowaniem może być zaprzeczenie ojcostwa, a nie ustalenie bezskuteczności uznania. Jeszcze inną sytuacją jest wpisanie danych kryjących, które nie oznacza prawnego ustalenia ojcostwa konkretnego mężczyzny.

Odpowiedzialność karna za podanie nieprawdziwych danych ojca

Przepisem karnym, który można rozważyć w takiej sytuacji, jest art. 272 Kodeksu karnego. Stanowi on, że kto wyłudza poświadczenie nieprawdy przez podstępne wprowadzenie w błąd funkcjonariusza publicznego lub innej osoby upoważnionej do wystawienia dokumentu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Kierownik USC jest funkcjonariuszem publicznym, a akt urodzenia i dokumentacja uznania ojcostwa mają znaczenie urzędowe. Nie oznacza to jednak, że każde świadomie nieprawdziwe uznanie ojcostwa automatycznie stanowi przestępstwo z art. 272 K.k.

Decydujące znaczenie ma sposób doprowadzenia do poświadczenia nieprawdy. Oprócz ustalenia nieprawdziwości informacji, świadomości sprawcy, zamiaru oraz uzyskania odpowiedniego poświadczenia w dokumencie trzeba wykazać szczególną postać wprowadzenia w błąd – podstęp.

Czy samo fałszywe oświadczenie o ojcostwie wystarcza do art. 272 K.k.?

Nie. Samo złożenie nieprawdziwego oświadczenia, również świadomego, nie wystarcza do wypełnienia znamion art. 272 K.k. Taką wykładnię przedstawił Sąd Najwyższy w wyroku z 26 listopada 2014 r., sygn. II KK 138/14.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że podstępne wprowadzenie w błąd jest szczególną, kwalifikowaną formą wprowadzenia w błąd. Wymaga dodatkowych działań, które nadają nieprawdziwym twierdzeniom pozór wiarygodności albo utrudniają wykrycie nieprawdy. Może chodzić przykładowo o posługiwanie się sfałszowanymi dokumentami, tworzenie pozornej dokumentacji czy inne przebiegłe zabiegi mające przekonać urzędnika o prawdziwości przedstawionych okoliczności.

Wyrok II KK 138/14 dotyczył wyłudzenia poświadczenia nieprawdy przy rejestracji pojazdów, a nie uznania ojcostwa. Wyrażona w nim wykładnia znamienia podstępu ma jednak znaczenie również przy ocenie innych zachowań rozpatrywanych na gruncie art. 272 K.k.

W sprawie dotyczącej uznania ojcostwa należałoby zatem zbadać nie tylko to, czy matka i mężczyzna znali rzeczywiste pochodzenie dziecka, lecz również czy podejmowali dodatkowe działania o charakterze podstępnym. Przykładowo znaczenie mogłoby mieć świadome przedstawienie sfałszowanych wyników badań genetycznych lub innych podrobionych dokumentów w celu uwiarygodnienia nieprawdziwego ojcostwa. Samo zgodne, lecz nieprawdziwe oświadczenie dwojga osób nie przesądza o spełnieniu tego warunku.

Czy odpowiedzialność może ponieść matka i mężczyzna uznający dziecko?

Odpowiedzialność karna może dotyczyć zarówno mężczyzny, który złożył nieprawdziwe oświadczenie o ojcostwie, jak i matki, która potwierdziła to ojcostwo. Nie wystarcza jednak samo stwierdzenie, że oboje znali rzeczywiste pochodzenie dziecka i zgodnie przedstawili w USC nieprawdziwą informację.

W przypadku art. 272 K.k. trzeba ustalić, czy poza nieprawdziwymi oświadczeniami wystąpiły dodatkowe działania spełniające znamię podstępnego wprowadzenia w błąd, czy doprowadziły one do wyłudzenia odpowiedniego poświadczenia nieprawdy oraz jaki był zamiar i udział poszczególnych osób.

Ocena roli każdej z osób zależy od szczegółów. Inaczej będzie wyglądała sytuacja, w której obie strony uczestniczyły w przygotowaniu fałszywej dokumentacji mającej uwiarygodnić nieprawdziwe ojcostwo, a inaczej przypadek, w którym matka sama była w błędzie albo mężczyzna miał realne podstawy sądzić, że dziecko od niego pochodzi.

Nie można automatycznie przypisywać współsprawstwa wyłącznie na podstawie faktu, że matka potwierdziła oświadczenie mężczyzny. Konieczne jest ustalenie, czy i w jakim zakresie uczestniczyła w zachowaniach realizujących znamiona konkretnego przestępstwa.

Jeżeli osoba używa później dokumentu uzyskanego przez wyłudzenie poświadczenia nieprawdy, może pojawić się również problem art. 273 K.k. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność za używanie dokumentu określonego w art. 271 lub 272 K.k., zagrożoną grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Także w tym przypadku konieczne jest wykazanie ustawowych znamion czynu, w tym odpowiedniej świadomości osoby posługującej się dokumentem.

Nie należy automatycznie zastępować art. 272 K.k. innym przepisem karnym tylko dlatego, że nie można wykazać podstępu. Ewentualna kwalifikacja prawna zależy od ustalonych dodatkowych zachowań, sposobu działania oraz celu poszczególnych osób.

Podobne problemy mogą łączyć się z szerszymi sprawami ojcostwa, w tym z wykonywaniem władzy rodzicielskiej, kontaktami z dzieckiem, alimentami albo późniejszym kwestionowaniem pochodzenia dziecka.

Jak złożyć zawiadomienie do prokuratury?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć pisemnie do prokuratury albo na Policji, także ustnie do protokołu. Przy sprawach dotyczących aktu urodzenia praktycznie najczytelniejsze jest pisemne zawiadomienie do prokuratury właściwej dla miejsca, w którym złożono oświadczenia w USC lub sporządzono dokument.

W zawiadomieniu warto opisać chronologicznie: datę urodzenia dziecka, datę uznania ojcostwa, osoby obecne przy czynności, powód, dla którego zawiadamiający uważa wpis za nieprawdziwy, oraz dowody wskazujące, co matka i mężczyzna uznający dziecko wiedzieli w chwili składania oświadczeń.

Jeżeli zawiadomienie dotyczy możliwości popełnienia czynu z art. 272 K.k., szczególnie ważne jest opisanie konkretnych zachowań mogących stanowić podstęp. Należy wskazać, czy przedstawiano dodatkowe dokumenty, czy były one autentyczne, czy podejmowano działania pozorujące zgodność oświadczeń z rzeczywistością oraz w jaki sposób miały one wpłynąć na czynność urzędnika.

Do zawiadomienia można dołączyć odpis aktu urodzenia, kopie korespondencji, wyniki prywatnych badań DNA, dane świadków, dokumenty z innych postępowań oraz informacje o tym, czy mężczyzna wpisany jako ojciec wykonywał prawa rodzicielskie, pobierał świadczenia, składał wnioski urzędowe albo posługiwał się aktem urodzenia dziecka.

Wynik badania DNA może mieć duże znaczenie dla ustalenia biologicznego pochodzenia dziecka, ale sam w sobie nie dowodzi jeszcze podstępnego wprowadzenia w błąd w rozumieniu art. 272 K.k.

Art. 304 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Po zawiadomieniu organ powinien podjąć decyzję o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania, a w razie potrzeby może wcześniej przeprowadzić czynności sprawdzające.

Zawiadamiający nie musi samodzielnie przesądzać kwalifikacji prawnej ani udowadniać winy. Powinien jednak rzetelnie przedstawić znane okoliczności i dostępne dowody, bez formułowania kategorycznych zarzutów nieznajdujących potwierdzenia w faktach.

Przedawnienie karalności

Przy art. 272 K.k. trzeba zwrócić uwagę na czas, jaki upłynął od czynu. Ponieważ czyn ten jest zagrożony karą pozbawienia wolności do lat 3, co do zasady należy go traktować jako pozostały występek w rozumieniu art. 101 § 1 pkt 4 K.k., dla którego podstawowy termin przedawnienia karalności wynosi 5 lat od popełnienia czynu.

Jeżeli w tym czasie wszczęto postępowanie, okres przedawnienia może ulec przedłużeniu na zasadach określonych w art. 102 K.k. Nie oznacza to, że każde zgłoszenie sprawy automatycznie przedłuża termin – znaczenie mają konkretne czynności procesowe i obowiązujące przepisy.

Nie należy samodzielnie przesądzać przedawnienia bez sprawdzenia dat i wszystkich czynności w sprawie. Znaczenie może mieć m.in. data złożenia oświadczeń, data uzyskania poświadczenia, ewentualne późniejsze używanie dokumentu oraz to, czy organy ścigania podejmowały już czynności procesowe.

Jak poprawić sytuację w akcie urodzenia?

Akt stanu cywilnego stanowi wyłączny dowód zdarzeń w nim stwierdzonych, a jego niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym. Dlatego w praktyce nie wystarczy napisać do USC, że wpisany ojciec nie jest biologicznym ojcem dziecka. Urząd co do zasady działa na podstawie prawomocnego orzeczenia albo innej podstawy przewidzianej w ustawie.

Jeżeli ojcostwo zostało ustalone przez uznanie, właściwą drogą jest najczęściej powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa. Mężczyzna, który uznał ojcostwo, może wytoczyć takie powództwo w terminie roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi. Przepisy te stosuje się odpowiednio do matki, która potwierdziła ojcostwo.

Jeżeli uznanie nastąpiło przed urodzeniem dziecka, bieg rocznego terminu nie może rozpocząć się przed jego urodzeniem. Po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności powództwa o ustalenie bezskuteczności uznania nie mogą już wytoczyć ani matka, ani mężczyzna, który uznał ojcostwo.

W przypadku świadomie nieprawdziwego uznania szczególne znaczenie ma ustalenie, od kiedy osoba składająca oświadczenie wiedziała, że dziecko od niej nie pochodzi. Jeżeli wiedziała o tym już przy uznaniu, nie można zakładać, że dopiero późniejsze badanie DNA automatycznie rozpocznie dla niej nowy roczny termin. Datę uzyskania wiedzy trzeba ocenić na podstawie rzeczywistych okoliczności.

Dziecko może natomiast żądać ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa po osiągnięciu pełnoletności, w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od mężczyzny, który je uznał. Jeżeli dowiedziało się o tym przed pełnoletnością, termin biegnie od dnia osiągnięcia pełnoletności.

Powództwo rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich. Pozew powinien wskazywać strony postępowania, żądanie ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa, okoliczności faktyczne oraz dowody. W zależności od tego, kto występuje z powództwem, krąg pozwanych określa art. 82 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Znaczenie mogą mieć odpis aktu urodzenia, dokumentacja uznania, korespondencja i badania genetyczne; sąd może również przeprowadzić dowód z badań DNA.

W określonych sytuacjach powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa może wytoczyć również prokurator, jeżeli wymaga tego dobro dziecka albo ochrona interesu społecznego. To rozwiązanie bywa istotne zwłaszcza wtedy, gdy osobom prywatnym upłynęły terminy albo sprawa ma szczególne znaczenie dla sytuacji dziecka. Nie oznacza to jednak obowiązku wniesienia powództwa przez prokuratora na każde żądanie zainteresowanego.

Skutki wpisania nieprawdziwego ojca

Dopóki wynikające z uznania ojcostwo nie zostanie skutecznie zakwestionowane, mężczyzna wpisany jako ojciec jest traktowany jak ojciec prawny dziecka. Może to oznaczać władzę rodzicielską, prawo i obowiązek kontaktów, obowiązek alimentacyjny, kwestie nazwiska dziecka, dziedziczenie oraz wpływ na wiele spraw urzędowych.

Dlatego przy takim problemie nie warto ograniczać się wyłącznie do wątku karnego. Nawet jeżeli prokuratura podejmie sprawę, nadal trzeba ustalić, czy potrzebne jest postępowanie rodzinne dotyczące bezskuteczności uznania ojcostwa, zaprzeczenia ojcostwa albo sądowego ustalenia ojcostwa biologicznego ojca.

Rozstrzygnięcie karne dotyczące sposobu uzyskania dokumentu nie zastępuje automatycznie wyroku rozstrzygającego o pochodzeniu dziecka. Podobnie prywatny wynik badania DNA, choć może być ważnym dowodem, samodzielnie nie usuwa prawnego ojcostwa.

Najczęstsze pytania o nieprawdziwe ojcostwo w akcie urodzenia

Czy matka może ponieść karę za wskazanie nieprawdziwego ojca?

Może, jeżeli jej zachowanie spełnia wszystkie znamiona konkretnego przestępstwa. W przypadku art. 272 K.k. trzeba wykazać nie tylko świadomie nieprawdziwe oświadczenie, ale także podstępne wprowadzenie w błąd i pozostałe znamiona czynu. Sama pomyłka, brak pewności co do ojcostwa albo świadome potwierdzenie nieprawdy bez dodatkowych elementów podstępu nie wystarczają do przypisania odpowiedzialności z tego przepisu.

Czy mężczyzna, który uznał cudze dziecko, też odpowiada karnie?

Odpowiedzialność z art. 272 K.k. jest możliwa, jeżeli poza nieprawdziwym oświadczeniem wystąpiły znamiona podstępnego wprowadzenia w błąd i pozostałe znamiona przestępstwa. Sam fakt, że mężczyzna wiedział o braku biologicznego ojcostwa i mimo to uznał dziecko, nie przesądza o popełnieniu tego czynu.

Czy USC sam może wykreślić nieprawdziwego ojca z aktu urodzenia?

Co do zasady nie, jeżeli problem dotyczy prawnego ustalenia ojcostwa. Nie jest to zwykły błąd pisarski podlegający sprostowaniu administracyjnemu. Zmiana wymaga odpowiedniej podstawy prawnej, najczęściej prawomocnego orzeczenia sądu rodzinnego.

Jaki jest termin na podważenie uznania ojcostwa?

Mężczyzna, który uznał ojcostwo, ma co do zasady rok od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi. Te same przepisy stosuje się odpowiednio do matki, która potwierdziła ojcostwo. Po pełnoletności dziecka matka i mężczyzna, który uznał ojcostwo, nie mogą już wytoczyć takiego powództwa. Jeżeli znali prawdę już wcześniej, ma to znaczenie przy ustalaniu początku biegu terminu.

Czy dziecko może samo zakwestionować uznanie ojcostwa?

Tak. Po osiągnięciu pełnoletności dziecko może żądać ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od mężczyzny, który je uznał. Jeżeli dowiedziało się wcześniej, termin liczy się od osiągnięcia pełnoletności.

Czy wynik prywatnego badania DNA wystarczy do zmiany aktu urodzenia?

Nie. Prywatne badanie DNA może być ważnym dowodem i podstawą do podjęcia działań, ale samo w sobie nie zmienia aktu urodzenia ani prawnego ojcostwa. Konieczne jest odpowiednie postępowanie sądowe albo inna przewidziana prawem podstawa. Ponadto wynik DNA nie dowodzi automatycznie popełnienia przestępstwa z art. 272 K.k.

Czy po latach można jeszcze zgłosić sprawę do prokuratury?

Można złożyć zawiadomienie, ale organ musi ocenić także przedawnienie karalności. Dla art. 272 K.k. podstawowy termin wynosi co do zasady 5 lat od czynu, z możliwością przedłużenia w przypadkach przewidzianych ustawą. Znaczenie mają daty, ewentualne wcześniejsze wszczęcie postępowania oraz to, czy wystąpiły odrębne późniejsze zachowania mogące stanowić inne przestępstwo.

Jeżeli w akcie urodzenia wpisano mężczyznę, który nie jest biologicznym ojcem dziecka, pierwszym krokiem powinno być ustalenie podstawy prawnej wpisu oraz dat istotnych dla ewentualnego postępowania rodzinnego. Dopiero odrębna analiza sposobu działania osób składających oświadczenia pozwala ocenić, czy istnieją podstawy do rozważania odpowiedzialności karnej. Nieprawdziwe uznanie ojcostwa i wyłudzenie poświadczenia nieprawdy nie są pojęciami tożsamymi.

Źródła

• Art. 272, art. 273 oraz art. 101–102 Kodeksu karnego.
• Art. 72–86 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
• Art. 3 oraz art. 60–63 ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego.
• Art. 304–307 Kodeksu postępowania karnego.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 26 listopada 2014 r., sygn. II KK 138/14 – wykładnia znamienia podstępnego wprowadzenia w błąd z art. 272 K.k.