Zniesławienie w artykule prasowym – kogo pozwać?

Naruszenie dobrego imienia w artykule prasowym

Jeżeli w gazecie, czasopiśmie albo internetowym serwisie prasowym ukazał się materiał przedstawiający osobę jako oszusta, krętacza, osobę nieuczciwą lub niewiarygodną, sprawa może dotyczyć przede wszystkim ochrony dóbr osobistych. Podstawą jest art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który wymienia dobra osobiste człowieka, w tym cześć, nazwisko, pseudonim, wizerunek, tajemnicę korespondencji i inne wartości pozostające pod ochroną prawa cywilnego.

Cześć ma dwa aspekty: dobre imię, czyli ocenę danej osoby w oczach innych, oraz godność osobistą, czyli poczucie własnej wartości. Artykuł prasowy może naruszać oba te dobra, zwłaszcza gdy zawiera zarzuty dotyczące uczciwości, rzetelności zawodowej, sposobu prowadzenia działalności albo postępowania w życiu prywatnym.

Ochrona cywilna jest niezależna od odpowiedzialności karnej. Oznacza to, że można wystąpić z pozwem o ochronę dóbr osobistych nawet wtedy, gdy nie składa się prywatnego aktu oskarżenia o zniesławienie z art. 212 § 1 lub § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.

Jakich roszczeń można dochodzić w procesie cywilnym?

Najważniejszą podstawą pozwu jest art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem osoba, której dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może żądać także, aby osoba naruszająca dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.

W praktyce w pozwie przeciwko autorowi, redaktorowi naczelnemu lub wydawcy można żądać przede wszystkim:

• nakazania zaniechania dalszego rozpowszechniania nieprawdziwych lub naruszających dobra osobiste twierdzeń,
• usunięcia materiału z serwisu internetowego albo usunięcia konkretnych fragmentów, jeżeli artykuł nadal jest dostępny online,
• opublikowania przeprosin w gazecie, czasopiśmie, serwisie internetowym lub innym odpowiednim miejscu,
• opublikowania oświadczenia o określonej treści i formie,
• zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę na podstawie art. 448 § 1 Kodeksu cywilnego,
• zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny na podstawie art. 448 § 1 Kodeksu cywilnego,
• odszkodowania za szkodę majątkową, jeżeli da się wykazać, że publikacja spowodowała konkretną stratę, na podstawie art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 415 Kodeksu cywilnego.

Wysokość zadośćuczynienia zależy od okoliczności sprawy: zasięgu publikacji, rodzaju zarzutów, statusu osoby pokrzywdzonej, skutków dla życia prywatnego lub zawodowego, zachowania pozwanych po publikacji oraz tego, czy materiał został sprostowany albo usunięty.

Co trzeba udowodnić w sprawie o dobra osobiste?

W sprawie o ochronę dóbr osobistych powód powinien wykazać, że istnieje dobro osobiste podlegające ochronie oraz że doszło do jego naruszenia albo zagrożenia. Wynika to z ogólnych reguł dowodowych z art. 6 Kodeksu cywilnego oraz art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Bezprawność naruszenia jest natomiast domniemana na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. To pozwany powinien wykazać, że jego działanie nie było bezprawne, na przykład dlatego, że działał w granicach dozwolonej krytyki, w obronie uzasadnionego interesu społecznego, podał informacje prawdziwe i zachował wymaganą staranność dziennikarską.

W sprawach prasowych bardzo ważny jest art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo prasowe. Przepis ten nakłada na dziennikarza obowiązek zachowania szczególnej staranności i rzetelności przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych, zwłaszcza obowiązek sprawdzenia zgodności z prawdą uzyskanych wiadomości albo podania ich źródła.

Krytyka prasowa a bezprawne naruszenie dóbr osobistych

Prawo prasowe chroni wolność wypowiedzi i funkcję kontrolną prasy, ale nie daje dziennikarzowi prawa do dowolnego przypisywania komuś nieuczciwości. Art. 1 ustawy Prawo prasowe wskazuje, że prasa korzysta z wolności wypowiedzi i urzeczywistnia prawo obywateli do rzetelnego informowania, jawności życia publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej. Jednocześnie art. 6 ust. 1 ustawy Prawo prasowe stanowi, że prasa jest zobowiązana do prawdziwego przedstawiania omawianych zjawisk.

W praktyce trzeba odróżnić ocenę od twierdzenia o faktach. Ocena może być ostra, subiektywna i krytyczna, ale powinna mieć podstawę w faktach. Twierdzenie o faktach, na przykład że ktoś dopuścił się oszustwa, wyłudził pieniądze albo działał nieuczciwie, powinno być możliwe do wykazania jako prawdziwe albo przynajmniej oparte na rzetelnie zebranym materiale.

Art. 41 ustawy Prawo prasowe przewiduje ochronę prawną dla publikowania rzetelnych, zgodnych z zasadami współżycia społecznego ujemnych ocen działalności zawodowej, twórczej lub publicznej. Ten przepis nie chroni jednak wypowiedzi nierzetelnych, czysto napastliwych, poniżających albo oderwanych od faktów.

Kogo pozwać: autora, redaktora naczelnego czy wydawcę?

W przypadku materiału prasowego kluczowy jest art. 38 ust. 1 ustawy Prawo prasowe. Zgodnie z tym przepisem odpowiedzialność cywilną za naruszenie prawa spowodowane opublikowaniem materiału prasowego ponoszą autor, redaktor lub inna osoba, którzy spowodowali opublikowanie tego materiału. Przepis ten nie wyłącza odpowiedzialności wydawcy. W zakresie odpowiedzialności majątkowej odpowiedzialność tych osób jest solidarna.

W praktyce najczęściej pozywa się autora materiału, redaktora naczelnego i wydawcę, jeżeli żądania obejmują przeprosiny, zadośćuczynienie, zapłatę na cel społeczny albo odszkodowanie. Pozwanie kilku podmiotów bywa zasadne, ponieważ autor odpowiada za treść, redaktor naczelny za dopuszczenie materiału do publikacji i politykę redakcyjną, a wydawca za działalność publikacyjną tytułu prasowego.

Sprostowanie prasowe: kiedy i jak złożyć wniosek?

Sprostowanie jest odrębnym trybem przewidzianym w art. 31a ustawy Prawo prasowe. Na wniosek zainteresowanej osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną redaktor naczelny właściwego dziennika lub czasopisma ma obowiązek opublikować bezpłatnie rzeczowe i odnoszące się do faktów sprostowanie nieścisłej lub nieprawdziwej wiadomości zawartej w materiale prasowym.

Sprostowanie nie służy do polemiki z opinią autora ani do wyrażania oburzenia. Powinno prostować konkretny fakt, na przykład: data zdarzenia była inna, osoba nie była stroną umowy, postępowanie zostało umorzone, zarzut nie został potwierdzony dokumentami.

Wniosek o sprostowanie należy złożyć do redaktora naczelnego co do zasady w terminie 21 dni od dnia opublikowania materiału prasowego, zgodnie z art. 31a ust. 3 ustawy Prawo prasowe. Jeżeli redaktor naczelny odmówi opublikowania sprostowania albo opublikuje je z naruszeniem przepisów, można wystąpić do sądu z powództwem o opublikowanie sprostowania na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy Prawo prasowe. Roszczenie o sprostowanie wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od dnia opublikowania materiału prasowego, zgodnie z art. 39 ust. 2 ustawy Prawo prasowe.

Terminy publikacji sprostowania wynikają z art. 32 ustawy Prawo prasowe. Co do zasady sprostowanie powinno zostać opublikowane w dzienniku w terminie przewidzianym dla dzienników, a w czasopiśmie w najbliższym przygotowywanym numerze, z uwzględnieniem szczegółowych reguł tego przepisu. W sprawach pilnych warto sprawdzić dokładny cykl wydawniczy tytułu oraz datę doręczenia wniosku redakcji.

Przeprosiny, publikacja oświadczenia i forma usunięcia skutków naruszenia

Przeprosiny są jednym z najczęściej dochodzonych sposobów usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych. Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Odpowiednia forma zależy od charakteru naruszenia. Jeżeli naruszenie nastąpiło w drukowanej gazecie i w serwisie internetowym, żądanie może obejmować publikację przeprosin w obu miejscach.

Treść przeprosin powinna być precyzyjna. W pozwie warto wskazać dokładny tekst oświadczenia, miejsce publikacji, wielkość czcionki, czas utrzymywania oświadczenia online oraz zakaz opatrywania przeprosin komentarzem podważającym ich sens. Sąd może zmodyfikować treść lub formę oświadczenia, ale żądanie pozwu powinno być możliwie konkretne.

Przykładowe żądanie może brzmieć: zobowiązanie pozwanego do opublikowania na jego koszt oświadczenia, że przeprasza powoda za naruszenie jego dobrego imienia przez opublikowanie w dniu oznaczonym artykułu zawierającego nieprawdziwe twierdzenia o jego rzekomej nieuczciwości.

Zniesławienie w Kodeksie karnym

Jeżeli artykuł pomawia osobę o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, można rozważyć także odpowiedzialność karną z art. 212 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli sprawca dopuszcza się tego czynu za pomocą środków masowego komunikowania, zastosowanie może mieć art. 212 § 2 Kodeksu karnego.

Sprawy z art. 212 Kodeksu karnego są co do zasady ścigane z oskarżenia prywatnego, zgodnie z art. 212 § 4 Kodeksu karnego. Oznacza to, że pokrzywdzony sam wnosi prywatny akt oskarżenia do sądu. Postępowanie karne nie zastępuje pozwu cywilnego o ochronę dóbr osobistych, choć w konkretnej sprawie oba tryby mogą się uzupełniać.

Warto rozważyć, który tryb jest praktycznie korzystniejszy. Jeżeli celem jest szybkie sprostowanie faktów i przywrócenie dobrego imienia, często bardziej użyteczny jest wniosek o sprostowanie oraz pozew cywilny. Jeżeli celem jest ukaranie sprawcy za pomówienie, właściwy może być tryb karny.

Terminy i przedawnienie roszczeń

Najkrótsze terminy dotyczą sprostowania prasowego. Wniosek do redaktora naczelnego należy złożyć w terminie 21 dni od publikacji materiału, zgodnie z art. 31a ust. 3 ustawy Prawo prasowe, a roszczenie sądowe o sprostowanie wygasa po roku od publikacji materiału, zgodnie z art. 39 ust. 2 ustawy Prawo prasowe.

Roszczenia majątkowe wynikające z czynu niedozwolonego, takie jak odszkodowanie lub zadośćuczynienie, przedawniają się według art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego: co do zasady z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, przy czym termin ten nie może być dłuższy niż 10 lat od dnia zdarzenia wywołującego szkodę. Jeżeli szkoda wynikła ze zbrodni lub występku, zastosowanie może mieć 20-letni termin z art. 442¹ § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie warto jednak zwlekać. Im szybciej zostaną zabezpieczone dowody i wysłane wezwanie do redakcji, tym łatwiej wykazać zasięg naruszenia, aktualność krzywdy oraz potrzebę publikacji przeprosin lub sprostowania.

Jak przygotować się do sprawy?

Przed podjęciem decyzji o pozwie warto wykonać kilka praktycznych kroków. Po pierwsze, należy zabezpieczyć pełny tekst artykułu, nie tylko wybrane fragmenty. W przypadku publikacji internetowej dobrze jest wykonać zrzuty ekranu z widoczną datą, adresem URL i komentarzami, jeżeli są istotne. Po drugie, trzeba ustalić dane wydawcy i redaktora naczelnego. W prasie drukowanej dane te zwykle znajdują się w stopce redakcyjnej, a przy serwisie internetowym w regulaminie, zakładce kontaktowej albo rejestrze przedsiębiorców.

Po trzecie, warto wypisać konkretne zdania, które są nieprawdziwe, nieścisłe lub ocenne w sposób zniesławiający. Inaczej formułuje się sprostowanie faktów, a inaczej pozew o ochronę dóbr osobistych. Po czwarte, trzeba zgromadzić dowody skutków publikacji, na przykład utraty kontraktu, problemów zawodowych, reakcji klientów, korespondencji albo zeznań świadków.

FAQ

Czy trzeba pozywać wszystkich: autora, redaktora naczelnego i wydawcę?

Nie zawsze, ale często jest to praktycznie uzasadnione. Art. 38 ust. 1 ustawy Prawo prasowe przewiduje odpowiedzialność autora, redaktora lub innej osoby, która spowodowała publikację, oraz nie wyłącza odpowiedzialności wydawcy. Jeżeli żądanie dotyczy przeprosin, zadośćuczynienia albo odszkodowania, pozwanie kilku podmiotów może zwiększyć skuteczność postępowania.

Czy sprostowanie i pozew o dobra osobiste to to samo?

Nie. Sprostowanie z art. 31a ustawy Prawo prasowe służy prostowaniu nieprawdziwych lub nieścisłych faktów i kieruje się je do redaktora naczelnego. Pozew o dobra osobiste na podstawie art. 24 Kodeksu cywilnego może obejmować przeprosiny, zakaz dalszych naruszeń, zadośćuczynienie, zapłatę na cel społeczny lub odszkodowanie.

Czy można żądać przeprosin na pierwszej stronie gazety?

Można takie żądanie sformułować, jeżeli odpowiada skali naruszenia. Zgodnie z art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie ma mieć odpowiednią treść i formę. Sąd oceni, czy pierwsza strona, konkretny dział gazety albo publikacja w serwisie internetowym są proporcjonalne do naruszenia.

Czy prawdziwa informacja może naruszać dobra osobiste?

Może, zależnie od sposobu i kontekstu publikacji, ale w sprawach dotyczących dobrego imienia prawdziwość faktów jest bardzo ważna dla oceny bezprawności. Nawet prawdziwe informacje powinny być podane rzetelnie, bez manipulacji i z poszanowaniem zasad wynikających z art. 6 ust. 1 oraz art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo prasowe.

Czy sprawa o zniesławienie w gazecie może być jednocześnie cywilna i karna?

Tak. Pozew cywilny o ochronę dóbr osobistych i prywatny akt oskarżenia z art. 212 Kodeksu karnego to odrębne drogi. Wybór zależy od celu: przywrócenia dobrego imienia, uzyskania przeprosin lub rekompensaty albo ukarania sprawcy pomówienia.

Podsumowanie

Jeżeli artykuł prasowy narusza dobre imię, w pierwszej kolejności trzeba ustalić, czy problem dotyczy nieprawdziwych faktów, krzywdzących ocen, czy obu tych elementów. Przy nieprawdziwych faktach warto szybko złożyć wniosek o sprostowanie do redaktora naczelnego na podstawie art. 31a ustawy Prawo prasowe. Jeżeli publikacja narusza cześć, reputację lub wiarygodność zawodową, można wytoczyć powództwo o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23, art. 24 i art. 448 Kodeksu cywilnego.

W sprawie o dobra osobiste pozwanymi mogą być autor, redaktor, osoba, która spowodowała publikację, oraz wydawca. Ostateczna strategia zależy od treści artykułu, dowodów, zasięgu publikacji, tego, czy materiał nadal jest dostępny, oraz od celu pokrzywdzonego.

Źródła

• art. 23, art. 24, art. 415, art. 442¹, art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 6 ust. 1, art. 12 ust. 1 pkt 1, art. 31a, art. 32, art. 38 ust. 1, art. 39 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe,
• art. 212 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny,
• art. 6 Kodeksu cywilnego oraz art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.