Karykatura a ochrona wizerunku osoby fizycznej

Czy karykatura jest wizerunkiem?

Karykatura może być wizerunkiem osoby fizycznej, jeżeli przedstawia ją w sposób umożliwiający identyfikację. Nie musi to być wierny portret ani fotografia. Wystarczy, że odbiorcy mogą rozpoznać konkretną osobę po rysach twarzy, fryzurze, stroju, charakterystycznych gestach, rekwizytach, pseudonimie albo utrwalonym sposobie scenicznej prezentacji.

Podstawą cywilnoprawnej ochrony wizerunku jest art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który wymienia wizerunek wśród dóbr osobistych człowieka. Z kolei art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala osobie, której dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone, żądać między innymi zaniechania naruszeń i usunięcia ich skutków.

Znaczenie ma także orzecznictwo. W wyroku Sądu Najwyższego z 20 maja 2004 r., sygn. II CK 330/03, wskazano, że wizerunek może obejmować nie tylko cechy fizyczne pozwalające na identyfikację osoby, lecz także dodatkowe utrwalone elementy związane z wykonywanym zawodem, takie jak charakteryzacja, ubiór, sposób poruszania się lub kontaktowania z otoczeniem. Przy osobach powszechnie znanych rozpoznawalność może więc wystąpić nawet przy dużym uproszczeniu rysunku.

Zgoda na rozpowszechnianie wizerunku

Zasadę określa art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych: rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Jeżeli osoba otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie, zezwolenie nie jest wymagane, o ile nie zastrzeżono inaczej.

W przypadku koszulek, plakatów, gadżetów i innych produktów sprzedawanych w działalności gospodarczej należy odróżnić dwie zgody. Pierwsza to zgoda lub licencja od grafika na korzystanie z projektu jako utworu. Druga to zgoda osoby przedstawionej na rozpowszechnianie jej wizerunku. Nabycie praw do grafiki od artysty nie powoduje automatycznie nabycia prawa do wykorzystywania podobizny osoby, którą grafika przedstawia.

Jeżeli projekt przedstawia znaną osobę w sposób rozpoznawalny, a koszulki mają być sprzedawane, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest uzyskanie pisemnej zgody tej osoby albo zawarcie umowy licencyjnej obejmującej wprost komercyjne wykorzystanie wizerunku, pola eksploatacji, czas, terytorium, wynagrodzenie oraz rodzaj produktów.

Kiedy zgoda nie jest potrzebna?

Art. 81 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przewiduje dwa podstawowe wyjątki od obowiązku uzyskania zezwolenia. Zgoda nie jest wymagana przy rozpowszechnianiu wizerunku:

• osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych,
• osoby stanowiącej jedynie szczegół całości, takiej jak zgromadzenie, krajobraz albo publiczna impreza.

Wyjątek dotyczący osoby powszechnie znanej należy interpretować ostrożnie. Nie oznacza on swobodnego prawa do sprzedaży produktów z podobizną celebryty, sportowca, muzyka czy aktora. Przepis dotyczy sytuacji, w których wizerunek wykonano w związku z pełnieniem funkcji publicznych, a użycie ma związek z informowaniem, komentowaniem lub prezentowaniem takiej aktywności. Sprzedaż koszulek zwykle służy celowi handlowemu, dlatego trudno opierać ją wyłącznie na tym wyjątku.

Osobną regulację zawiera art. 41 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe. Przepis ten chroni między innymi rzetelne, zgodne z zasadami współżycia społecznego ujemne oceny działalności twórczej, zawodowej lub publicznej, a zgodnie z jego zdaniem drugim stosuje się go odpowiednio do satyry i karykatury. Jest to jednak przepis dotyczący działalności prasowej. Nie daje prostego uprawnienia do używania karykatury osoby znanej na komercyjnych gadżetach.

Karykatura, parodia i wolność twórczości artystycznej

Art. 73 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zapewnia każdemu wolność twórczości artystycznej. Karykatura jest klasyczną formą wypowiedzi artystycznej, satyrycznej albo publicystycznej. Ta wolność nie ma jednak charakteru absolutnego i może kolidować z prawem do wizerunku, czci, godności, prywatności lub dobrego imienia osoby przedstawionej.

W prawie autorskim istnieje także art. 29^1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, który pozwala korzystać z utworów na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunków twórczości. Ten przepis dotyczy jednak korzystania z cudzych utworów, a nie automatycznego uchylenia ochrony wizerunku osoby fizycznej z art. 81 tej ustawy ani ochrony dóbr osobistych z art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że karykatura jako wypowiedź artystyczna lub satyryczna może być dopuszczalna, zwłaszcza w komentarzu publicystycznym, krytyce lub debacie publicznej. Inaczej ocenia się jednak produkt komercyjny, którego główną wartością sprzedażową jest rozpoznawalna twarz albo postać znanej osoby.

Kiedy karykatura może naruszać dobra osobiste?

Ryzyko naruszenia rośnie, gdy karykatura jest napastliwa, poniżająca, seksualizująca, zniesławiająca, sugeruje nieprawdziwe fakty albo wykorzystuje wizerunek osoby wyłącznie dla zwiększenia sprzedaży produktu. W takiej sytuacji problem nie ogranicza się do samego art. 81 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W grę może wejść również naruszenie czci, dobrego imienia, godności, prywatności albo prawa do komercyjnego wykorzystania rozpoznawalności.

Na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego osoba poszkodowana może żądać zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, na przykład przeprosin, a także złożenia oświadczenia w odpowiedniej treści i formie. Na podstawie art. 24 § 2 Kodeksu cywilnego może żądać naprawienia szkody majątkowej na zasadach ogólnych, jeżeli wskutek naruszenia powstała szkoda. Zgodnie z art. 448 § 1 Kodeksu cywilnego sąd może przyznać odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego albo zasądzić odpowiednią kwotę na wskazany cel społeczny.

Dodatkowo art. 83 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych odsyła w sprawach roszczeń z tytułu rozpowszechniania wizerunku do odpowiedniego stosowania art. 78 ust. 1 tej ustawy. Oznacza to możliwość żądania między innymi zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, a przy zawinionym naruszeniu także odpowiedniej sumy pieniężnej.

Jak bezpiecznie przygotować koszulki z karykaturą?

Przed wprowadzeniem produktu do sprzedaży warto przejść przez kilka etapów:

1. Ustal, czy odbiorcy mogą rozpoznać konkretną osobę. Jeżeli tak, traktuj projekt jak wykorzystanie wizerunku.
2. Sprawdź umowę z grafikiem. Powinna obejmować przeniesienie autorskich praw majątkowych albo licencję na konkretne pola eksploatacji, na przykład druk na odzieży, sprzedaż internetową i reklamę produktu.
3. Uzyskaj od osoby przedstawionej zgodę na komercyjne wykorzystanie wizerunku, jeżeli projekt ma być sprzedawany jako produkt.
4. Nie sugeruj poparcia produktu przez daną osobę, jeżeli nie wynika to z umowy.
5. Unikaj treści naruszających cześć, prywatność, godność lub dobre imię.
6. Zachowaj dokumenty potwierdzające zgodę, zakres licencji i korespondencję z grafikiem.

Jeżeli projekt dotyczy znanej osoby zagranicznej, trzeba dodatkowo uwzględnić prawo właściwe dla rynku, na którym produkt będzie sprzedawany. W wielu państwach komercyjne użycie rozpoznawalności osoby publicznej jest chronione szerzej niż samo klasyczne prawo do wizerunku.

Wizerunek a dane osobowe

Wizerunek osoby możliwej do zidentyfikowania może być także daną osobową w rozumieniu art. 4 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679, czyli RODO. Jeżeli przedsiębiorca wykorzystuje wizerunek w sklepie internetowym, reklamie, katalogu albo kampanii marketingowej, powinien mieć podstawę przetwarzania danych z art. 6 ust. 1 RODO oraz spełnić obowiązki informacyjne z art. 13 RODO, o ile przepisy o ochronie danych mają zastosowanie w danej sytuacji.

RODO nie zastępuje jednak zgody wymaganej przez art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Nawet gdy przedsiębiorca wskazuje podstawę przetwarzania danych osobowych, nadal musi ocenić, czy może rozpowszechniać wizerunek na gruncie prawa cywilnego i autorskiego.

FAQ

Źródła

• Art. 23, art. 24 § 1 i § 2, art. 448 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 29^1, art. 78 ust. 1, art. 81 ust. 1 i 2 oraz art. 83 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
• Art. 41 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe.
• Art. 73 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
• Art. 4 pkt 1, art. 6 ust. 1 i art. 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r., RODO.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 2004 r., sygn. II CK 330/03.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 7 lutego 1995 r., sygn. I ACr 697/94.