Bezprawnie uzyskane dowody w sprawie rozwodowej

Czy nielegalnie zdobyte dowody mogą być wykorzystane w sprawie rozwodowej?

W polskim postępowaniu cywilnym, w tym w sprawie o rozwód, nie obowiązuje prosta i bezwzględna zasada, że dowód uzyskany z naruszeniem prawa zawsze podlega pominięciu. Przedmiotem dowodu są fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, co wynika z art. 227 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Strony mają obowiązek wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne, zgodnie z art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego.

W sprawie rozwodowej znaczenie dowodów jest szczególne, ponieważ sąd ustala, czy nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego na podstawie art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, a także czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia, jeżeli strony nie żądają rozwodu bez orzekania o winie, co wynika z art. 57 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd może jednak pominąć dowód, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, na przykład gdy dowód dotyczy faktów nieistotnych, jest nieprzydatny do wykazania danej okoliczności, zmierza jedynie do przedłużenia postępowania albo dana okoliczność została już wykazana. Przy ocenie dowodu sąd korzysta z zasady swobodnej oceny dowodów z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli ocenia wiarygodność i moc dowodową materiału według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia sprawy.

Jak sąd ocenia SMS-y, e-maile, nagrania i zrzuty ekranu?

SMS-y, wiadomości z komunikatorów, e-maile, wydruki rozmów, zrzuty ekranu, pliki audio i wideo mogą być dowodami w sprawie cywilnej. Dowód z dokumentu obejmującego treść pozwalającą ustalić wystawcę podlega art. 243¹ Kodeksu postępowania cywilnego. Z kolei dowody zawierające zapis obrazu, dźwięku albo obrazu i dźwięku są przeprowadzane na podstawie art. 308 Kodeksu postępowania cywilnego.

W praktyce sąd będzie badał między innymi:

• czy materiał dotyczy okoliczności istotnych dla rozwodu, winy, władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi albo alimentów, zgodnie z art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego,
• czy treść dowodu jest autentyczna, kompletna i nie została wyrwana z kontekstu, co ma znaczenie przy ocenie z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego,
• czy sposób zdobycia dowodu nie naruszał rażąco prawa do prywatności, tajemnicy korespondencji albo miru domowego, chronionych między innymi przez art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego,
• czy istnieją inne, mniej ingerujące środki dowodowe pozwalające wykazać tę samą okoliczność.

Nagranie własnej rozmowy a podsłuch cudzej rozmowy

Trzeba odróżnić sytuację, w której małżonek nagrywa rozmowę, w której sam uczestniczy, od sytuacji, w której podsłuchuje cudzą rozmowę albo instaluje urządzenie lub oprogramowanie szpiegujące. To pierwsze zachowanie co do zasady nie jest tym samym co uzyskanie dostępu do informacji nieprzeznaczonej dla sprawcy w rozumieniu art. 267 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, ponieważ nagrywający jest uczestnikiem rozmowy. Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Takie nagranie nadal może naruszać dobra osobiste drugiej osoby, w szczególności prywatność, swobodę wypowiedzi lub tajemnicę komunikowania się, chronione przez art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego.

Inaczej należy ocenić podsłuch w cudzym telefonie, przełamanie hasła do skrzynki e-mail, wejście na komunikator bez zgody, zainstalowanie aplikacji szpiegującej, podłączenie się do sieci telekomunikacyjnej albo użycie urządzenia podsłuchowego. Takie działania mogą wypełniać znamiona czynów z art. 267 § 1, § 2 albo § 3 Kodeksu karnego. Ściganie tych przestępstw następuje na wniosek pokrzywdzonego, o czym stanowi art. 267 § 5 Kodeksu karnego.

Czy teoria owoców zatrutego drzewa działa w sprawach rozwodowych?

Określenie „owoce zatrutego drzewa” pochodzi z prawa karnego i nie jest w polskim procesie cywilnym prostą regułą wyłączającą każdy wadliwie zdobyty dowód. W sprawie rozwodowej sąd nie powinien automatycznie przyjmować, że skoro materiał jest ważny dla winy, to sposób jego pozyskania nie ma znaczenia. Nie powinien też automatycznie odrzucać każdego dowodu tylko dlatego, że druga strona twierdzi, iż został zdobyty bez jej zgody.

W orzecznictwie dopuszczano nagrania rozmów małżonków dokonane bez wiedzy jednego z nich, jeżeli były istotne dla wykazania winy w rozkładzie pożycia. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2003 r., sygn. akt IV CKN 94/01, wskazano, że w procesie rozwodowym dowodem winy może być także nagranie rozmów prowadzonych przez strony, nawet jeżeli dokonano go bez wiedzy jednej z nich. Z drugiej strony Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 6 lipca 1999 r., sygn. akt I ACa 380/99, podkreślił, że gromadzenie i prezentowanie materiału dowodowego nie powinno odbywać się z naruszeniem zasad współżycia społecznego, a ochroną z art. 23 Kodeksu cywilnego objęta jest między innymi tajemnica rozmowy i swoboda wypowiedzi.

Jak bronić się przed bezprawnie uzyskanymi dowodami?

Jeżeli druga strona składa w sprawie rozwodowej SMS-y, nagrania lub podsłuchy zdobyte w niejasny sposób, można żądać ich pominięcia na podstawie art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli dowód jest nieistotny, nieprzydatny, spóźniony albo zmierza tylko do przedłużenia postępowania. Można też kwestionować autentyczność materiału i domagać się wykazania, skąd pochodzi oraz czy nie został zmanipulowany. Jeżeli autentyczność pliku, nagrania albo zrzutu ekranu jest sporna, w praktyce może być potrzebny dowód z opinii biegłego na podstawie art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

W piśmie procesowym warto wskazać konkretnie:

• który dowód jest kwestionowany,
• dlaczego dowód nie dotyczy faktów istotnych w rozumieniu art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego,
• na czym polegało naruszenie prywatności, tajemnicy korespondencji lub zabezpieczeń,
• czy zachodzi podejrzenie popełnienia czynu z art. 267 Kodeksu karnego,
• czy materiał jest niepełny, wyrwany z kontekstu lub przerobiony.

Jeżeli doszło do przejęcia wiadomości, włamania na konto albo instalacji oprogramowania szpiegującego, pokrzywdzony może rozważyć złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa oraz wniosku o ściganie, ponieważ art. 267 § 5 Kodeksu karnego przewiduje tryb wnioskowy. Równolegle można dochodzić ochrony dóbr osobistych na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, w tym żądać zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, a w odpowiednich przypadkach także zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Kiedy dowód może zaszkodzić osobie, która go zdobyła?

Dowód może procesowo pomóc, a jednocześnie stworzyć odrębne ryzyko dla osoby, która go uzyskała. Jeżeli małżonek zainstalował podsłuch, włamał się do telefonu, ominął zabezpieczenia skrzynki e-mail albo użył programu szpiegującego, druga strona może powołać się na art. 267 § 1, § 2 lub § 3 Kodeksu karnego. Jeżeli natomiast doszło do rozpowszechniania prywatnych wiadomości, nagrań lub informacji intymnych, możliwe są roszczenia o ochronę dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego.

W sprawie rozwodowej sąd może uznać, że materiał ma znaczenie dla oceny winy, ale sposób jego zdobycia może wpływać na ocenę wiarygodności strony, relacji małżonków, a w sprawach z dziećmi także na ocenę zachowań rodzicielskich. Każdorazowo zależy to od konkretnego stanu faktycznego, zakresu ingerencji w prywatność i wagi faktów, które dowód ma potwierdzać.

FAQ

Czy sąd zawsze odrzuci dowód zdobyty bez zgody małżonka?

Nie. Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera ogólnego przepisu nakazującego automatyczne odrzucenie każdego takiego dowodu. Sąd bada jego istotność na podstawie art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego, możliwość pominięcia na podstawie art. 235² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz wiarygodność według art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy można nagrać rozmowę z małżonkiem bez jego wiedzy?

Nagranie rozmowy, w której nagrywający sam uczestniczy, co do zasady nie jest tym samym co podsłuch cudzej rozmowy w rozumieniu art. 267 § 3 Kodeksu karnego. Nie wyklucza to jednak zarzutu naruszenia prywatności lub swobody wypowiedzi jako dóbr osobistych chronionych przez art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego.

Czy włamanie do telefonu małżonka jest przestępstwem?

Jeżeli doszło do przełamania albo ominięcia zabezpieczenia telefonu, konta e-mail, komunikatora lub innego systemu, może to wypełniać znamiona art. 267 § 1 albo § 2 Kodeksu karnego. Jeżeli użyto urządzenia podsłuchowego, wizualnego lub oprogramowania szpiegującego, w grę może wchodzić art. 267 § 3 Kodeksu karnego.

Co zrobić, gdy druga strona przedstawiła zmanipulowane screeny?

Należy zakwestionować autentyczność i kompletność materiału, wskazać brak kontekstu oraz wnioskować o pominięcie dowodu albo o przeprowadzenie opinii biegłego, jeżeli potrzebne są wiadomości specjalne. Podstawą takiego wniosku może być art. 235² § 1 i art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy za użycie prywatnych wiadomości można żądać odszkodowania?

Jeżeli użycie lub zdobycie wiadomości naruszyło prywatność, tajemnicę korespondencji, dobre imię albo inne dobra osobiste, można dochodzić ochrony na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. W odpowiednich przypadkach możliwe jest także żądanie zadośćuczynienia pieniężnego na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

Bezprawnie uzyskane dowody w sprawie rozwodowej wymagają ostrożnej oceny. Sąd może dopuścić nagranie, SMS-y lub korespondencję, jeżeli są istotne dla ustalenia rozkładu pożycia albo winy, ale sposób ich zdobycia nie jest obojętny. Inaczej oceniane jest nagranie własnej rozmowy, a inaczej podsłuch, włamanie na konto lub instalacja oprogramowania szpiegującego.

Osoba, która chce wykorzystać taki materiał, powinna liczyć się z możliwością zarzutów naruszenia dóbr osobistych z art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, a w poważniejszych przypadkach także z odpowiedzialnością karną z art. 267 Kodeksu karnego. Osoba, przeciwko której dowód jest używany, może wnosić o jego pominięcie, kwestionować autentyczność i rozważyć odrębne kroki prawne.

Źródła

1. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6 lipca 1999 r., sygn. akt I ACa 380/99, OSA 2001/4/21
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2003 r., sygn. akt IV CKN 94/01