Wyjazd z dzieckiem za granicę bez zgody ojca – kiedy sąd może zezwolić?

Brak zgody drugiego rodzica na zmianę miejsca pobytu dziecka

Jeżeli po rozwodzie lub rozstaniu oboje rodzice nadal mają pełnię władzy rodzicielskiej, to o istotnych sprawach dziecka powinni decydować wspólnie. Wynika to wprost z art. 97 § 2 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Planowany wyjazd na 3 lata nie jest zwykłym wyjazdem wakacyjnym. W praktyce to zmiana centrum życiowego dziecka i co najmniej czasowa zmiana miejsca jego pobytu, edukacji, środowiska i sposobu utrzymywania relacji z drugim rodzicem. Taka decyzja co do zasady należy do kategorii istotnych spraw dziecka w rozumieniu art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Znaczenie ma też art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. To właśnie dobro dziecka będzie dla sądu kryterium podstawowym.

Fakt, że miejsce pobytu dziecka zostało ustalone przy matce, nie daje automatycznie prawa do samodzielnego podjęcia decyzji o wieloletnim wyjeździe za granicę. Ustalenie miejsca pobytu przy jednym z rodziców nie eliminuje obowiązku współdecydowania o sprawach istotnych, jeżeli drugi rodzic nadal ma władzę rodzicielską.

Kiedy zgoda drugiego rodzica jest potrzebna, a kiedy nie

W praktyce trzeba odróżnić:

• krótkotrwały wyjazd – np. wakacje, ferie, wycieczka szkolna; spory także mogą się zdarzyć, ale nie każdy taki wyjazd oznacza zmianę miejsca pobytu dziecka,
• długotrwały wyjazd lub przeprowadzkę za granicę – zwłaszcza na wiele miesięcy lub lat; tutaj ryzyko ingerencji w kontakty z drugim rodzicem jest duże i zgoda drugiego rodzica albo orzeczenie sądu jest co do zasady niezbędne.

Jeżeli drugi rodzic został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo jego władza została ograniczona w taki sposób, że nie obejmuje współdecydowania o miejscu pobytu dziecka, ocena może być inna. To jednak zawsze zależy od treści konkretnego orzeczenia sądu.

Zobacz również: wyjazd z dziećmi za granicę

Co sąd bierze pod uwagę przy zgodzie na wyjazd dziecka za granicę

Sąd rodzinny nie wydaje zgody „dla rodzica”, lecz ocenia, czy wyjazd służy dziecku. Podstawą jest art. 56 § 2 i art. 576 § 2 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którymi w sprawach opiekuńczych sąd działa z uwzględnieniem dobra osoby, której postępowanie dotyczy, a w sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwalają.

W praktyce największe znaczenie mają:

• realny cel wyjazdu – praca, poprawa warunków bytowych, wsparcie rodziny, leczenie, edukacja dziecka,
• zapewnienie dziecku mieszkania, szkoły, opieki medycznej i stabilnych warunków życia,
• wiek dziecka i jego zdolność adaptacji,
• znajomość języka kraju docelowego lub możliwość szybkiej adaptacji szkolnej,
• siła więzi dziecka z ojcem i rzeczywisty sposób wykonywania kontaktów,
• to, czy rodzic planujący wyjazd nie utrudniał wcześniej kontaktów,
• możliwość utrzymywania relacji z drugim rodzicem po wyjeździe – częstotliwość spotkań, wideorozmowy, podział kosztów podróży, harmonogram pobytów w Polsce.

Jeżeli ojciec regularnie kontaktuje się z dzieckiem, uczestniczy w jego wychowaniu i terminowo płaci alimenty, uzyskanie zgody może być trudniejsze niż wtedy, gdy jego zaangażowanie jest znikome. Nie jest to jednak automatyczna zasada – sąd zawsze ocenia cały stan faktyczny.

Jak złożyć wniosek do sądu

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania lub pobytu dziecka. Podstawę właściwości stanowi art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Postępowanie toczy się w trybie nieprocesowym. Sąd rozstrzyga konkretną istotną sprawę dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

We wniosku warto żądać precyzyjnie:

• zezwolenia na wyjazd dziecka do określonego państwa,
• zezwolenia na pobyt dziecka w tym państwie przez oznaczony czas albo na zmianę miejsca pobytu,
• w razie potrzeby – rozstrzygnięcia co do sposobu wykonywania kontaktów po wyjeździe.

Nie warto formułować wniosku zbyt ogólnie. Im dokładniej opisany jest wyjazd, tym łatwiej sądowi ocenić jego skutki.

Jakie dowody przygotować

W takich sprawach bardzo duże znaczenie mają dokumenty. Samo twierdzenie, że „za granicą będzie lepiej”, zwykle nie wystarcza. Warto dołączyć zwłaszcza:

• projekt lub zawartą umowę najmu mieszkania,
• umowę o pracę, ofertę pracy lub list intencyjny od pracodawcy,
• informacje o wynagrodzeniu i kosztach utrzymania,
• potwierdzenie możliwości zapisania dziecka do szkoły lub przedszkola,
• opis warunków mieszkaniowych i otoczenia dziecka,
• informacje o opiece nad dzieckiem podczas pracy,
• dowody dotyczące relacji ojca z dzieckiem i faktycznego wykonywania kontaktów,
• dowody ponoszenia kosztów utrzymania dziecka i realizacji albo nierealizacji obowiązku alimentacyjnego.

Jeżeli dokumenty są sporządzone w języku obcym, sąd może oczekiwać tłumaczenia na język polski. W praktyce najlepiej dołączać tłumaczenia wykonane rzetelnie, a przy kluczowych dokumentach – tłumaczenia przysięgłe.

Czy sąd wysłucha dziecko i powoła opinię OZSS

Tak, to częste. Na podstawie art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd powinien wysłuchać dziecko, jeżeli jego rozwój i dojrzałość na to pozwalają. Nie jest to formalne przesłuchanie jak świadka, lecz wysłuchanie dostosowane do wieku dziecka.

W praktyce sąd może też dopuścić dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów (OZSS), najczęściej psychologa i pedagogów, aby ocenić więzi dziecka z rodzicami, jego potrzeby rozwojowe i skutki wyjazdu.

Opinia nie zastępuje decyzji sądu, ale często ma duży wpływ na rozstrzygnięcie.

Zobacz również: wyprowadzka z dzieckiem oraz przetrzymywanie paszportu

Czy samowolny wyjazd z dzieckiem za granicę jest ryzykowny

Tak. Jeżeli jedno z rodziców wywiezie dziecko za granicę bez wymaganej zgody drugiego rodzica lub bez orzeczenia sądu, może to zostać uznane za bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka w rozumieniu art. 3 Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzonej w Hadze dnia 25.10.1980 r..

W relacjach między państwami Unii Europejskiej dodatkowe znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25.06.2019 r., stosowane od 1.08.2022 r., dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej, a także uprowadzenia dziecka za granicę.

Skutkiem może być postępowanie o niezwłoczny powrót dziecka do państwa jego dotychczasowego zwykłego pobytu. Samowolny wyjazd może też negatywnie wpłynąć na późniejszą ocenę postawy rodzica w sprawie o władzę rodzicielską i kontakty.

Wywiezienie za granicę bez wymaganej zgody warto więc oceniać bardzo ostrożnie, bo konsekwencje mogą wykraczać daleko poza sam spór rodzinny.

Jakie są szanse na uzyskanie zgody sądu

Szanse zależą od konkretnego stanu faktycznego. Sąd zwykle przychylniej patrzy na wniosek, gdy:

• wyjazd jest dobrze przygotowany i stabilny organizacyjnie,
• poprawia warunki życia dziecka, a nie tylko sytuację rodzica,
• dziecko ma zapewnioną szkołę, mieszkanie i opiekę,
• drugi rodzic i tak ma ograniczony realny kontakt z dzieckiem albo nie wykonuje swoich obowiązków,
• wnioskodawca proponuje sensowny i wykonalny model kontaktów po wyjeździe.

Szanse maleją, gdy wyjazd jest niepewny, słabo udokumentowany, nastawiony wyłącznie na interes dorosłego albo miałby praktycznie zerwać więź dziecka z drugim rodzicem.

Co warto napisać we wniosku oprócz samej prośby o zgodę

Dobrze jest opisać nie tylko sam cel wyjazdu, ale też konsekwencje dla dziecka. Wniosek powinien odpowiadać na pytania:

• gdzie dokładnie dziecko będzie mieszkać,
• z czego rodzic będzie utrzymywał siebie i dziecko,
• do jakiej szkoły dziecko trafi,
• kto pomoże w codziennej opiece,
• jak będą wyglądały kontakty z ojcem,
• kto pokryje koszty przelotów lub przyjazdów,
• dlaczego rozwiązanie proponowane przez wnioskodawcę lepiej chroni dobro dziecka niż pozostanie w Polsce.

W razie potrzeby można również rozważyć równoległy wniosek o zmianę rozstrzygnięcia dotyczącego kontaktów lub o zmianę ograniczeń we władzy rodzicielskiej, jeżeli obecny model po wyjeździe stałby się niewykonalny.

FAQ

Czy mogę wyjechać z dzieckiem na stałe, jeśli miejsce pobytu dziecka jest przy mnie?

Nie zawsze. Jeżeli drugi rodzic ma nadal władzę rodzicielską, zmiana miejsca pobytu dziecka za granicą jako istotna sprawa dziecka wymaga jego zgody albo rozstrzygnięcia sądu na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy brak płacenia alimentów przez ojca automatycznie daje mi zgodę sądu?

Nie. To ważna okoliczność, ale nie przesądza sprawy. Sąd bada całość sytuacji i przede wszystkim dobro dziecka.

Czy sąd zapyta dziecko o zdanie?

Może, a często powinien. Zgodnie z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego sąd wysłucha dziecko, jeżeli pozwala na to jego rozwój, stan zdrowia i stopień dojrzałości.

Czy potrzebuję adwokata lub radcy prawnego?

Nie ma takiego obowiązku, ale w sprawach o wyjazd dziecka za granicę pomoc profesjonalnego pełnomocnika bywa bardzo przydatna, zwłaszcza gdy spór dotyczy również kontaktów, paszportu albo grozi zarzut bezprawnego uprowadzenia dziecka.

Czy bez zgody ojca mogę wyrobić paszport dziecku?

Co do zasady do wydania dokumentu paszportowego dziecku potrzebna jest zgoda obojga rodziców mających władzę rodzicielską, chyba że co innego wynika z orzeczenia sądu albo zgodę zastąpi orzeczenie sądu opiekuńczego.

Źródła

• art. 95 § 3, art. 97 § 2 ustawy z 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 ze zm.
• art. 56 § 2, art. 569 § 1, art. 576 § 2 ustawy z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 ze zm.
• Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25.10.1980 r., Dz.U. z 1995 r. nr 108 poz. 528.
• Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25.06.2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej, a także uprowadzenia dziecka za granicę.