Przetrzymywanie paszportu dziecka przez rodzica po rozwodzie

Przetrzymywanie paszportu dziecka przez jednego z rodziców

W opisanej sytuacji najważniejsze jest oddzielenie dwóch spraw: posiadania dokumentu dziecka od prawa do wyjazdu z dzieckiem. Sam fakt, że jeden z rodziców ma przy sobie paszport dziecka, nie zawsze oznacza jeszcze przestępstwo. Jeżeli jednak rodzic zatrzymuje dokument wyłącznie po to, aby uniemożliwić drugiemu rodzicowi sprawowanie pieczy, powrót z dzieckiem albo wykonanie orzeczenia sądu, sprawa może wymagać szybkiej interwencji prawnej.

W konflikcie między rodzicami kwestia dokumentu może łączyć się także z innymi sporami dotyczącymi utrzymania dziecka; taki przypadek opisujemy w poradzie o sporze o paszport dziecka i kontroli wydawania alimentów.

Aktualnie obowiązuje ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych. Dokument paszportowy jest dokumentem państwowym, który potwierdza obywatelstwo polskie i tożsamość posiadacza oraz uprawnia do przekraczania granicy. W praktyce oznacza to, że paszport dziecka nie powinien być używany przez rodzica jako środek presji w sprawie rozwodowej, opiekuńczej lub kontaktowej.

Jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich ma prawo i obowiązek jej wykonywania. O istotnych sprawach dziecka rodzice powinni decydować wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Do takich spraw mogą należeć między innymi: wyrobienie paszportu, dłuższy wyjazd za granicę, zmiana miejsca pobytu dziecka albo przeniesienie dziecka do innego państwa. Szersze rozróżnienie między zgodą na dokument a zgodą na sam wyjazd opisujemy w poradzie o zgodzie na paszport i wyjazd dziecka za granicę po rozwodzie.

Czy drugi rodzic ma obowiązek oddać paszport dziecka?

Jeżeli dziecko ma mieszkać z jednym z rodziców, a dokument jest potrzebny do legalnej podróży, powrotu albo załatwienia formalności paszportowych, należy najpierw wezwać drugiego rodzica do wydania paszportu. Najlepiej zrobić to pisemnie: e-mailem, wiadomością SMS, komunikatorem albo listem. W wezwaniu warto wskazać termin, cel wydania dokumentu i podkreślić, że chodzi o dobro dziecka, a nie o utrudnianie kontaktów z drugim rodzicem.

Jeżeli drugi rodzic odmawia, kolejnym krokiem może być wniosek do sądu rodzinnego. W zależności od sytuacji można żądać między innymi zobowiązania rodzica do wydania dokumentu, rozstrzygnięcia o istotnej sprawie dziecka, zastąpienia zgody drugiego rodzica na wydanie paszportu albo zabezpieczenia na czas trwania postępowania. Jeżeli blokowanie dokumentu jest elementem szerszego konfliktu i godzi w dobro dziecka, w sprawie opiekuńczej może pojawić się również temat ograniczenia władzy rodzicielskiej.

Nie należy natomiast zakładać, że samo zamieszkanie dziecka z jednym rodzicem automatycznie odbiera drugiemu rodzicowi wpływ na sprawy paszportowe. Jeżeli drugi rodzic nadal ma władzę rodzicielską i nie została ona ograniczona w zakresie zgody na dokument paszportowy albo wyjazdy, jego stanowisko nadal może mieć znaczenie.

Paszport dla dziecka a zgoda obojga rodziców

Na wydanie dokumentu paszportowego osobie, która nie ukończyła 18 lat, co do zasady potrzebna jest zgoda matki i ojca. Zgoda może być złożona przy wniosku, na piśmie z podpisem poświadczonym przez organ paszportowy lub notariusza, albo elektronicznie z użyciem kwalifikowanego podpisu elektronicznego, podpisu zaufanego albo podpisu osobistego.

Zgoda drugiego rodzica nie jest wymagana, jeżeli został on pozbawiony władzy rodzicielskiej albo jego władza została zawieszona lub ograniczona w zakresie wyrażania zgody na wydanie dokumentu paszportowego. W takim przypadku trzeba przedstawić dokument sądowy określający zakres władzy rodzicielskiej. Samo orzeczenie, że dziecko mieszka przy jednym z rodziców, może nie wystarczyć, jeżeli nie reguluje kwestii zgody na paszport.

Jeżeli rodzice nie są zgodni albo nie da się uzyskać zgody jednego z nich, zgodę na wydanie dokumentu paszportowego zastępuje orzeczenie sądu rodzinnego. Wniosek do sądu powinien konkretnie wskazywać, czego rodzic żąda: zgody na wydanie paszportu, zgody na paszport tymczasowy, zgody na konkretny wyjazd albo rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka.

Czy konsul może wydać dziecku paszport tymczasowy?

Tak, ale nie w każdej sytuacji i nie automatycznie. Konsul jest organem paszportowym i może przyjąć wniosek o paszport albo paszport tymczasowy. Paszport tymczasowy może zostać wydany między innymi osobie przebywającej poza granicami Polski na czas oczekiwania na odbiór paszportu, w nagłych przypadkach na powrót do miejsca stałego pobytu, w sprawach związanych z chorobą, pogrzebem członka rodziny, działalnością zawodową albo w sytuacjach dotyczących nauki, rozwoju umiejętności lub konieczności zapewnienia opieki dziecku.

W sprawach dzieci przebywających za granicą istotny jest art. 43 ust. 8 ustawy o dokumentach paszportowych. Przepis ten pozwala w szczególnych przypadkach wydać dokument paszportowy za zgodą tylko matki albo tylko ojca, jeżeli uzyskanie zgody drugiego rodzica jest niemożliwe lub znacznie utrudnione, a przemawia za tym dobro dziecka. To oznacza, że wniosek do konsula powinien być dobrze udokumentowany.

Do wniosku warto przygotować: akt urodzenia dziecka, dokument tożsamości rodzica, posiadane orzeczenia sądu rodzinnego lub rozwodowego, korespondencję pokazującą odmowę wydania paszportu albo odmowę zgody, dowody pilności wyjazdu oraz informacje o miejscu pobytu dziecka i planie podróży. Konsul może żądać dokumentów potwierdzających okoliczności wskazane we wniosku.

Wyjazd dziecka z Anglii do Polski a ryzyko uprowadzenia rodzicielskiego

W sprawach międzynarodowych szczególną ostrożność trzeba zachować wtedy, gdy dziecko ma zwykłe miejsce pobytu za granicą, na przykład w Anglii. Nawet jeżeli dziecko ma polskie obywatelstwo i polski paszport, wyjazd albo zatrzymanie dziecka w Polsce bez wymaganej zgody drugiego rodzica lub bez zgody sądu może zostać potraktowane jako bezprawne przemieszczenie albo zatrzymanie dziecka.

W praktyce drugi rodzic może wtedy próbować skorzystać z procedury przewidzianej w Konwencji haskiej dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę. Taka procedura nie rozstrzyga, który rodzic jest lepszym opiekunem, lecz przede wszystkim zmierza do szybkiego powrotu dziecka do państwa jego zwykłego pobytu, aby tamtejszy sąd mógł rozstrzygnąć spór rodziców.

Dlatego przed wyjazdem z dzieckiem z Anglii do Polski trzeba ustalić, czy jest to tylko krótki wyjazd, czy faktyczna zmiana miejsca pobytu dziecka, czy drugi rodzic wyraził zgodę, czy istnieje orzeczenie sądu i czy nie toczy się postępowanie rodzinne w Wielkiej Brytanii. Jeżeli konflikt jest ostry, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest uzyskanie wyraźnej zgody sądu albo pisemnej zgody drugiego rodzica.

Czy zatrzymanie paszportu dziecka może być przestępstwem?

Zgodnie z art. 275 Kodeksu karnego karalne jest między innymi przywłaszczenie dokumentu stwierdzającego tożsamość innej osoby. W grę może wchodzić grzywna, kara ograniczenia wolności albo kara pozbawienia wolności do lat 2. W praktyce przy sporze między rodzicami ocena nie zawsze jest prosta, bo trzeba ustalić, kto ma prawo przechowywać dokument, w jakim celu dokument został zatrzymany i czy zachowanie rodzica rzeczywiście wyczerpuje znamiona czynu zabronionego.

Jeżeli rodzic ukrywa paszport dziecka, odmawia jego wydania mimo wezwań, uniemożliwia wykonanie orzeczenia sądu albo używa dokumentu jako narzędzia szantażu, można rozważyć zawiadomienie policji lub prokuratury. W sprawach zagranicznych warto równolegle skontaktować się z konsulatem i prawnikiem znającym przepisy rodzinne państwa pobytu dziecka.

Praktycznie najlepiej działać dwutorowo: zabezpieczyć dowody odmowy, złożyć wniosek paszportowy lub wniosek o paszport tymczasowy, a jeżeli potrzebne jest rozstrzygnięcie rodzicielskie - wystąpić do właściwego sądu. Droga karna nie zawsze szybko rozwiąże problem podróży dziecka, dlatego nie powinna zastępować działań przed sądem rodzinnym lub organem paszportowym.

Co zrobić krok po kroku?

Najpierw należy ustalić, gdzie dziecko ma zwykłe miejsce pobytu i jaki sąd jest właściwy do rozstrzygania spraw rodzicielskich. Jeżeli dziecko na stałe mieszka w Anglii, mogą mieć znaczenie przepisy i orzeczenia sądu brytyjskiego. Jeżeli sprawa dotyczy wyłącznie polskiego dokumentu paszportowego, właściwy będzie organ paszportowy, w tym konsul.

Następnie warto wysłać do drugiego rodzica spokojne, rzeczowe wezwanie do wydania paszportu albo do wyrażenia zgody na dokument. W korespondencji trzeba unikać gróźb i skupić się na dobru dziecka: terminie podróży, celu wyjazdu, miejscu pobytu, dacie powrotu i kontakcie z drugim rodzicem.

Jeżeli rodzic nadal odmawia, należy przygotować dokumenty do konsulatu lub sądu: akty stanu cywilnego, orzeczenia, potwierdzenia miejsca zamieszkania dziecka, bilety, zaświadczenia lekarskie lub szkolne, korespondencję z drugim rodzicem oraz dowody, że brak dokumentu realnie szkodzi dziecku. Im lepiej opisane są fakty, tym większa szansa na szybkie i bezpieczne rozstrzygnięcie.

FAQ

Czy matka może wyrobić dziecku paszport bez zgody ojca?

Co do zasady potrzebna jest zgoda ojca, jeżeli przysługuje mu władza rodzicielska. Zgoda nie jest wymagana, gdy ojciec został pozbawiony władzy rodzicielskiej albo jego władza została zawieszona lub ograniczona w zakresie zgody na paszport. Przy braku porozumienia zgodę może zastąpić orzeczenie sądu rodzinnego.

Czy konsul zawsze wyda paszport tymczasowy dziecku?

Nie. Konsul ocenia, czy zachodzą przesłanki z ustawy o dokumentach paszportowych, czy dokument jest potrzebny w konkretnej sytuacji i czy przemawia za tym dobro dziecka. W szczególnych przypadkach za granicą dokument może być wydany za zgodą tylko jednego rodzica, ale wymaga to uzasadnienia i dokumentów.

Czy zatrzymanie paszportu dziecka przez ojca jest przestępstwem?

Może być, ale zależy to od okoliczności. Art. 275 Kodeksu karnego penalizuje między innymi przywłaszczenie dokumentu stwierdzającego tożsamość innej osoby. Przy konflikcie rodziców trzeba ustalić, czy doszło do bezprawnego zatrzymania dokumentu, w jakim celu rodzic go przetrzymuje i czy uniemożliwia wykonanie praw dziecka lub orzeczenia sądu.

Czy mogę wyjechać z dzieckiem do Polski, jeżeli drugi rodzic nie oddaje paszportu?

Nie należy podejmować samowolnych działań. Jeżeli dziecko mieszka za granicą, wyjazd do Polski bez wymaganej zgody albo bez rozstrzygnięcia sądu może spowodować poważny spór rodzinny, a nawet postępowanie o powrót dziecka. Najpierw trzeba ustalić, czy chodzi o krótki wyjazd, czy zmianę miejsca pobytu dziecka, i uzyskać zgodę lub orzeczenie sądu.

Jakie dokumenty przygotować do konsulatu?

Zwykle potrzebny będzie dokument tożsamości rodzica, dane dziecka, akt urodzenia, fotografia, posiadane orzeczenia sądowe, dowody pilności sprawy oraz korespondencja z drugim rodzicem pokazująca odmowę zgody albo odmowę wydania paszportu. W konkretnej placówce warto sprawdzić aktualne wymagania techniczne i sposób umówienia wizyty.

Czy samo miejsce zamieszkania dziecka przy matce wystarczy do paszportu?

Najczęściej nie. Orzeczenie, że dziecko mieszka przy matce, nie musi oznaczać, że ojciec utracił prawo współdecydowania o paszporcie lub wyjazdach zagranicznych. Potrzebne jest sprawdzenie, czy orzeczenie ogranicza władzę rodzicielską ojca w zakresie zgody na dokument paszportowy albo czy sąd wyraźnie zastąpił jego zgodę.

Podsumowanie

Przetrzymywanie paszportu dziecka przez jednego z rodziców wymaga spokojnego, ale stanowczego działania. Najpierw warto zażądać wydania dokumentu na piśmie i zebrać dowody odmowy. Jeżeli dokument jest potrzebny pilnie, można skontaktować się z konsulatem i rozważyć wniosek o paszport tymczasowy. Jeżeli problem wynika z braku zgody drugiego rodzica, konieczny może być wniosek do sądu rodzinnego o zastąpienie zgody albo o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka.

W sprawach z elementem zagranicznym nie wolno pomijać miejsca zwykłego pobytu dziecka i ewentualnych orzeczeń sądu państwa, w którym dziecko mieszka. Paszport pozwala przekroczyć granicę, ale nie zawsze oznacza prawo do samodzielnej zmiany miejsca pobytu dziecka. Dlatego przy konflikcie rodziców najlepiej uzyskać jasną podstawę prawną przed podróżą.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 27 stycznia 2022 r. o dokumentach paszportowych, tekst jednolity: Dz.U. 2024 poz. 1063 - tekst aktu
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 236 - tekst aktu
3. Art. 275 Kodeksu karnego - przepis
4. Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r. - Dz.U. 1995 nr 108 poz. 528