Wywiezienie dziecka za granicę bez zgody ojca

Wywiezienie dziecka za granicę bez zgody drugiego rodzica to jedna z poważniejszych sytuacji w sprawach rodzinnych. Trzeba odróżnić zwykły, krótki wyjazd wakacyjny od przeprowadzki, zatrzymania dziecka za granicą albo działania zmierzającego do faktycznego zerwania kontaktów z drugim rodzicem. Im bardziej wyjazd wpływa na miejsce pobytu dziecka, szkołę, leczenie, kontakty rodzinne i wykonywanie władzy rodzicielskiej, tym wyraźniej wchodzi w zakres istotnych spraw dziecka.

Czy matka może wywieźć dziecko za granicę bez zgody ojca?

Jeżeli ojciec nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej i jego władza nie została ograniczona w zakresie decydowania o miejscu pobytu dziecka, wyjazd dziecka za granicę nie powinien być jednostronną decyzją matki. Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Za istotne sprawy dziecka uznaje się w szczególności stałe miejsce pobytu, zmianę kraju zamieszkania, wybór szkoły, leczenie, wyrobienie dokumentu paszportowego i takie wyjazdy zagraniczne, które realnie wpływają na sytuację dziecka oraz możliwość utrzymywania kontaktów z drugim rodzicem. Jeżeli matka planuje wyjazd do Kanady na stałe albo na czas nieokreślony, nie jest to zwykła decyzja organizacyjna, lecz sprawa wymagająca porozumienia rodziców albo orzeczenia sądu.

Inaczej może wyglądać ocena krótkiego wyjazdu turystycznego, zwłaszcza gdy rodzice wcześniej zgodzili się na podobne wyjazdy, dziecko wraca w ustalonym terminie, a wyjazd nie koliduje z kontaktami. Jednak nawet wtedy, przy silnym konflikcie i wcześniejszym uprowadzeniu dziecka, bezpieczniejsze jest uzyskanie pisemnej zgody drugiego rodzica albo rozstrzygnięcia sądu.

Co zrobić, gdy drugi rodzic planuje ponowny wyjazd z dzieckiem?

Jeżeli istnieje realne ryzyko ponownego wywiezienia dziecka, nie warto czekać do dnia wylotu. Należy szybko przygotować wniosek do sądu rodzinnego o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka, np. o zakaz wyjazdu dziecka za granicę bez pisemnej zgody ojca albo bez zgody sądu, o ustalenie miejsca pobytu dziecka przy określonym rodzicu, o zasady kontaktów oraz o sposób korzystania z dokumentów dziecka.

W pilnych przypadkach należy połączyć taki wniosek z wnioskiem o zabezpieczenie na czas trwania postępowania. W zabezpieczeniu można domagać się rozstrzygnięcia tymczasowego, np. zakazu wyjazdu dziecka poza Polskę, zobowiązania do niewydawania albo zdeponowania paszportu, określenia miejsca pobytu dziecka oraz ustalenia kontaktów w sposób ograniczający ryzyko kolejnego uprowadzenia. Zakres żądania powinien być dopasowany do dowodów i sytuacji dziecka.

Jeżeli matka ma już kupione bilety, warto dołączyć do wniosku dowody: potwierdzenia rezerwacji, wiadomości, informacje o wcześniejszym wywiezieniu dziecka, dokumenty z poprzedniego postępowania, korespondencję z Ministerstwem Sprawiedliwości, potwierdzenia utrudniania kontaktów oraz dowody wskazujące, że planowany wyjazd nie jest zwykłym wyjazdem czasowym.

Wniosek do sądu o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka

Wniosek składa się co do zasady do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego według miejsca zamieszkania albo pobytu dziecka. Jeżeli między rodzicami toczy się sprawa rozwodowa, część kwestii dotyczących dziecka może rozpoznawać sąd prowadzący sprawę o rozwód, dlatego przed złożeniem wniosku trzeba sprawdzić, czy nie zachodzi kolizja postępowań.

We wniosku należy wskazać rodziców jako uczestników postępowania, dane dziecka, żądanie oraz uzasadnienie. Nie wystarczy napisać, że drugi rodzic jest konfliktowy. Trzeba pokazać, dlaczego konkretny wyjazd albo przeprowadzka zagraża dobru dziecka, kontaktom z ojcem, stabilności edukacyjnej, leczeniu lub więziom rodzinnym.

Aktualnie opłata od wniosku w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej wynosi co do zasady 100 zł. W praktyce warto przygotować wniosek w dwóch egzemplarzach, dołączyć odpisy załączników dla drugiego rodzica oraz dowód uiszczenia opłaty sądowej. Jeżeli sprawa jest pilna, wniosek o zabezpieczenie powinien być jasno wyodrębniony i uzasadniony konkretną datą planowanego wyjazdu.

Paszport dziecka i zatrzymanie dokumentu przez jednego rodzica

Wydanie dokumentu paszportowego dla małoletniego wymaga zgody rodziców, chyba że z orzeczenia sądu wynika pozbawienie albo odpowiednie ograniczenie władzy rodzicielskiej jednego z nich. W razie braku zgodnego stanowiska matki i ojca zgodę na wydanie paszportu zastępuje orzeczenie sądu rodzinnego. Sam fakt, że dziecko mieszka przy jednym z rodziców, nie oznacza jeszcze automatycznej zgody na paszport lub wyjazd na stałe.

Jeżeli jeden z rodziców przetrzymuje dokument paszportowy dziecka albo używa go do jednostronnego decydowania o wyjazdach, można żądać od sądu uregulowania sposobu przechowywania i wydawania dokumentu. W skrajnych przypadkach, zwłaszcza po wcześniejszym bezprawnym wywiezieniu dziecka, takie żądanie może być częścią zabezpieczenia.

Konwencja haska i powrót dziecka z zagranicy

Jeżeli dziecko zostało wywiezione albo zatrzymane za granicą z naruszeniem praw do pieczy, może mieć zastosowanie Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze 25 października 1980 r. Jej celem nie jest rozstrzyganie, który rodzic jest lepszym opiekunem, lecz szybkie przywrócenie stanu sprzed bezprawnego wywiezienia albo zatrzymania dziecka.

Procedura konwencyjna ma znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy dziecko miało miejsce zwykłego pobytu w jednym państwie, zostało zabrane lub zatrzymane w innym państwie będącym stroną Konwencji, a działanie naruszało wykonywane prawa rodzicielskie. Konwencja co do zasady dotyczy dzieci, które nie ukończyły 16 lat. Wniosek można składać przez organ centralny, w Polsce jest nim Minister Sprawiedliwości, albo korzystać z procedury przewidzianej w państwie, w którym dziecko przebywa.

W sprawach prowadzonych w Polsce na podstawie Konwencji haskiej właściwe są wyspecjalizowane sądy okręgowe, a przepisy Kodeksu postępowania cywilnego przewidują szczególne zasady postępowania. Jeżeli dziecko znajduje się za granicą, kluczowe jest szybkie ustalenie właściwego trybu w państwie pobytu dziecka i zgromadzenie dokumentów potwierdzających władzę rodzicielską, miejsce zwykłego pobytu oraz brak zgody na wyjazd lub zatrzymanie.

Utrudnianie kontaktów z dzieckiem

Jeżeli kontakty ojca z dzieckiem zostały ustalone w orzeczeniu sądu, ugodzie sądowej albo ugodzie zawartej przed mediatorem i matka ich nie wykonuje, można skorzystać z procedury z art. 598¹⁵ i nast. Kodeksu postępowania cywilnego. Obecnie nie jest to typowa egzekucja przez grzywnę na rzecz Skarbu Państwa. Sąd najpierw zagrozi osobie naruszającej obowiązki nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz drugiego rodzica, a przy dalszych naruszeniach może nakazać zapłatę tej sumy za konkretne niewykonane lub niewłaściwie wykonane kontakty.

Wysokość sumy pieniężnej sąd ustala, biorąc pod uwagę sytuację majątkową osoby naruszającej obowiązki oraz charakter naruszeń. Można także dochodzić zwrotu uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, który się nie odbył, np. kosztów podróży. Każdy przypadek warto dokumentować: datę kontaktu, miejsce, przebieg próby odbioru dziecka, wiadomości od drugiego rodzica, świadków i koszty.

Trzeba jednak pamiętać o ważnym wyjątku wynikającym z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego: sankcja pieniężna nie powinna być stosowana automatycznie, gdy niewykonanie kontaktu wynika z zachowania dziecka, którego nie wywołał rodzic sprawujący pieczę. Właśnie dlatego w sprawach o utrudnianie kontaktów sąd bada nie tylko sam fakt braku kontaktu, lecz także przyczyny tej sytuacji.

Czy można udowodnić manipulowanie dzieckiem przez matkę?

Tak, ale w sprawie rodzinnej nie wystarczy samo przekonanie rodzica, że dziecko jest buntowane. Sąd ocenia dowody oraz dobro dziecka, a nie same emocje stron. W praktyce istotne mogą być: korespondencja między rodzicami, nagłe i nieuzasadnione zmiany nastawienia dziecka, wypowiedzi dziecka powtarzające argumenty dorosłych, relacje świadków, informacje ze szkoły lub przedszkola, dokumentacja psychologiczna, notatki z nieudanych kontaktów oraz opinia Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów.

Jeżeli manipulowanie dzieckiem jest poważne i trwałe, można rozważyć wniosek o zmianę sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, uregulowanie kontaktów w obecności kuratora lub specjalisty, zobowiązanie rodziców do terapii rodzinnej, zakaz negatywnego nastawiania dziecka do drugiego rodzica albo zmianę miejsca pobytu dziecka. Zakres wniosku powinien odpowiadać skali problemu i być oparty na dowodach.

Odebranie dziecka i udział kuratora

Jeżeli sąd wyda postanowienie o odebraniu dziecka albo o zapewnieniu jego powrotu, a osoba zobowiązana nie wykona tego postanowienia dobrowolnie, na wniosek uprawnionego sąd może zlecić kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie dziecka. W razie potrzeby kurator może korzystać ze wsparcia Policji oraz innych służb, przy czym czynności powinny być prowadzone z uwzględnieniem bezpieczeństwa i dobra dziecka.

Tego trybu nie należy mylić ze zwykłym wykonywaniem kontaktów. Przymusowe odebranie dziecka służy wykonaniu orzeczenia o wydaniu lub powrocie dziecka, a procedura pieniężna z art. 598¹⁵ i 598¹⁶ Kodeksu postępowania cywilnego służy przede wszystkim przeciwdziałaniu naruszaniu ustalonych kontaktów.

FAQ

Czy ojciec może zakazać matce każdego wyjazdu z dzieckiem za granicę?

Nie chodzi o dowolny zakaz, lecz o ochronę dobra dziecka i praw rodzicielskich. Ojciec może sprzeciwić się wyjazdowi, jeżeli ma władzę rodzicielską i wyjazd dotyczy istotnej sprawy dziecka, zwłaszcza dłuższego pobytu, przeprowadzki, zmiany szkoły albo ryzyka zatrzymania dziecka za granicą. W razie sporu rozstrzyga sąd.

Czy zgoda ojca na paszport oznacza zgodę na stały wyjazd dziecka?

Nie zawsze. Zgoda na wydanie paszportu dotyczy dokumentu, a stała przeprowadzka dziecka za granicę jest odrębną istotną sprawą dziecka. Dla bezpieczeństwa zgoda na konkretny wyjazd powinna określać państwo, termin, cel, adres pobytu i datę powrotu.

Co zrobić, gdy dziecko zostało już wywiezione za granicę?

Należy niezwłocznie ustalić państwo pobytu dziecka, zabezpieczyć dowody braku zgody i wykonywania władzy rodzicielskiej, a następnie rozważyć wniosek w trybie Konwencji haskiej przez organ centralny lub właściwy tryb w państwie, w którym dziecko przebywa. W Polsce organem centralnym jest Minister Sprawiedliwości.

Czy za utrudnianie kontaktów grozi grzywna?

W sprawach kontaktów podstawowym mechanizmem jest obecnie zagrożenie nakazaniem zapłaty, a następnie nakazanie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na rzecz drugiego rodzica. Nie jest to klasyczna grzywna na rzecz państwa. Sąd bada jednak przyczyny niewykonania kontaktów.

Czy można nagrywać rozmowy z drugim rodzicem jako dowód?

W sprawach rodzinnych nagrania bywają składane jako dowód, ale ich użycie zależy od okoliczności, sposobu uzyskania i znaczenia dla dobra dziecka. Bezpieczniej gromadzić także dowody mniej sporne: SMS-y, e-maile, potwierdzenia prób kontaktu, świadków, dokumenty szkolne i opinie specjalistów.