Kontakty dziadków z wnukiem – jak złożyć wniosek do sądu

Czy dziadkowie mogą żądać uregulowania kontaktów z wnukiem?

Tak. Dawne stanowisko, że przepisy dotyczą wyłącznie rodziców, jest dziś nieaktualne. Obecnie wynika to wprost z art. 113(6) ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym przepisy o kontaktach z dzieckiem stosuje się odpowiednio także do rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej oraz innych osób, jeżeli sprawowały przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem.

Podstawowe zasady kontaktów określają art. 113 § 1 i art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z przepisów tych wynika, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów, a kontakty obejmują w szczególności spotkania, odwiedziny, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu, porozumiewanie się na odległość i korespondencję. Na mocy art. 113(6) K.r.o. te zasady stosuje się odpowiednio również do dziadków.

Oznacza to, że babcia lub dziadek mogą złożyć do sądu wniosek o uregulowanie kontaktów z wnukiem, jeżeli kontakty są utrudniane albo dopuszczane tylko w bardzo ograniczonym zakresie.

Dobro dziecka jest najważniejsze

W sprawach o kontakty sąd kieruje się przede wszystkim dobrem dziecka. Wynika to z całego systemu prawa rodzinnego, a w odniesieniu do kontaktów potwierdzają to m.in. art. 113(1) § 1 i art. 113(4) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może określić sposób utrzymywania kontaktów, a nawet je ograniczyć albo zakazać, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Dlatego sam fakt pokrewieństwa nie oznacza jeszcze, że sąd zgodzi się na kontakty dokładnie w takim zakresie, jakiego oczekują dziadkowie. Znaczenie mają przede wszystkim:

• wiek dziecka,
• dotychczasowa więź z dziadkami,
• stan zdrowia i potrzeby dziecka,
• dotychczasowy sposób opieki,
• warunki mieszkaniowe i organizacyjne po stronie dziadków,
• poziom konfliktu między dorosłymi, jeśli wpływa na dziecko.

Przy niemowlęciu albo bardzo małym dziecku sąd zwykle ostrożnie podchodzi do żądań obejmujących noclegi czy kilkudniowe pobyty poza miejscem stałego pobytu. Jeżeli dziecko ma kilka lub kilkanaście miesięcy, jest silnie związane z podstawowym opiekunem, wymaga częstego karmienia, ustalonego rytmu dnia albo ma problemy zdrowotne, sąd może uznać, że właściwsze będą krótsze spotkania, częściej, ale bez noclegów.

To szczególnie ważne w opisanym stanie faktycznym, bo dziecko jest bardzo małe, a jego matka jest niepełnoletnia. Jeżeli nad matką ustanowiono opiekę lub umieszczono ją w pieczy zastępczej, sytuacja rodzinna bywa bardziej złożona niż w typowej sprawie o kontakty.

Do jakiego sądu złożyć wniosek?

Wniosek składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Jeżeli miejsca zamieszkania nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca pobytu dziecka. Wynika to z art. 569 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Sprawa toczy się w postępowaniu nieprocesowym. Podstawę stanowi art. 566 oraz art. 568 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce pismo zatytułowane jest zwykle jako „Wniosek o uregulowanie kontaktów z małoletnim wnukiem” albo „Wniosek o ustalenie kontaktów z małoletnim”.

Jeżeli dziecko przebywa pod pieczą opiekuna prawnego, rodziny zastępczej albo innej osoby faktycznie sprawującej bieżącą opiekę, to właśnie te osoby powinny zostać wskazane w sprawie jako uczestnicy postępowania obok rodziców, o ile ich sytuacja procesowa tego wymaga. Dokładny krąg uczestników zależy od aktualnych orzeczeń rodzinnych dotyczących dziecka.

Opłata od wniosku

Od wniosku o uregulowanie kontaktów pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jeżeli sytuacja finansowa wnioskodawcy jest trudna, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawę stanowią art. 102 ust. 1 i art. 103 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dołącza się wtedy oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Co powinno znaleźć się we wniosku?

Wniosek powinien spełniać wymagania pisma procesowego określone w art. 126 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, a także zawierać dokładnie określone żądanie i uzasadnienie. W praktyce należy wpisać:

• oznaczenie sądu,
• imię, nazwisko i adres wnioskodawcy,
• imię, nazwisko i adres uczestników postępowania,
• dane dziecka, w tym datę urodzenia,
• wniosek główny, czyli proponowany sposób kontaktów,
• ewentualny wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas trwania sprawy,
• uzasadnienie,
• wnioski dowodowe,
• podpis,
• listę załączników.

W samym żądaniu trzeba być bardzo konkretnym. Lepiej napisać: „w każdą pierwszą i trzecią sobotę miesiąca od godz. 10:00 do godz. 13:00 w miejscu zamieszkania dziecka, a po ukończeniu przez dziecko 3 lat – poza miejscem zamieszkania dziecka” niż ogólnie: „proszę o szerokie kontakty z wnukiem”.

Można również zawnioskować o etapowe rozszerzanie kontaktów, np. najpierw spotkania w obecności opiekuna, później samodzielne spotkania poza domem, a dopiero na dalszym etapie dłuższe pobyty. Takie rozwiązanie bywa rozsądne przy małych dzieciach.

Czy można żądać zabierania wnuka do siebie na noc?

Można taki wniosek sformułować, ale sąd nie musi go uwzględnić. Ocenia bowiem, czy taki sposób kontaktów jest odpowiedni dla konkretnego dziecka. Przy niemowlęciu lub dziecku bardzo małym żądanie zabierania go na kilka dni albo na noc bywa zbyt daleko idące.

Jeżeli dziecko jest karmione piersią, ma ustabilizowaną codzienną opiekę przy jednym opiekunie lub dopiero buduje więź z dziadkami, sąd może uznać, że właściwe będą początkowo krótsze spotkania dzienne. Z biegiem czasu, gdy dziecko podrośnie i relacja z dziadkami będzie stabilna, zakres kontaktów może zostać rozszerzony. Umożliwia to ponowne wystąpienie do sądu o zmianę kontaktów, jeśli zmienią się okoliczności.

Podstawę do zmiany orzeczenia stanowi art. 113(5) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym sąd opiekuńczy może zmienić rozstrzygnięcie w sprawie kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Jakie dowody warto dołączyć?

W sprawie o kontakty najważniejsze są dowody pokazujące, że relacja dziadków z dzieckiem jest wartościowa i bezpieczna. Mogą to być:

• wydruki wiadomości potwierdzających utrudnianie kontaktów,
• zdjęcia lub inne materiały pokazujące wcześniejsze kontakty,
• zeznania świadków, którzy potwierdzą więź z dzieckiem,
• dokumenty dotyczące sytuacji dziecka, jeśli mają znaczenie dla sposobu kontaktów,
• informacje o warunkach mieszkaniowych i gotowości zapewnienia dziecku opieki.

W niektórych sprawach sąd może dopuścić dowód z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, jeżeli uzna, że potrzebna jest ocena więzi, kompetencji opiekuńczych lub wpływu konfliktu dorosłych na dziecko. To zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Wniosek o zabezpieczenie kontaktów na czas sprawy

Jeżeli postępowanie może potrwać kilka miesięcy, warto rozważyć złożenie w tym samym piśmie wniosku o zabezpieczenie kontaktów. Podstawę stanowią art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 i § 2 oraz art. 755 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z art. 13 § 2 K.p.c.

W praktyce chodzi o to, aby sąd już na czas trwania sprawy tymczasowo ustalił minimalny sposób spotkań. Trzeba wtedy uprawdopodobnić roszczenie i interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia, czyli wykazać, że brak szybkiego rozstrzygnięcia może zaszkodzić więzi z dzieckiem.

Przykładowa konstrukcja żądania

W opisanej sprawie bezpieczniejsze procesowo może być żądanie stopniowane, np.:

To tylko przykład. Ostateczna treść wniosku musi wynikać z wieku dziecka, jego potrzeb i dotychczasowej relacji z dziadkami.

Czy opiekun prawny lub rodzina zastępcza mogą blokować kontakty?

Osoba faktycznie sprawująca pieczę nad dzieckiem ma obowiązek kierować się jego dobrem, ale nie może arbitralnie i trwale odcinać dziecka od bliskich, jeżeli kontakty są dla dziecka korzystne. Jeżeli nie ma porozumienia, rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Jeżeli problem dotyczy nie tylko spotkań, ale również podejmowania codziennych decyzji dotyczących dziecka przez dziadków, warto odróżnić dwie kwestie: kontakty z dzieckiem oraz status prawny opiekuna. To są różne instytucje. Samo prawo do kontaktów nie daje prawa do decydowania o leczeniu, edukacji czy miejscu pobytu dziecka.

W rodzinach wielopokoleniowych spory często dotyczą także granic ingerencji babci lub prababci w bieżącą opiekę. W podobnych sytuacjach pomocne mogą być materiały dotyczące relacji rodzinnych, np. teściowa-synowa.

FAQ

Czy babcia może sama złożyć wniosek do sądu?

Tak. Dziadkowie mają legitymację do żądania uregulowania kontaktów na podstawie art. 113(6) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy trzeba mieć adwokata albo radcę prawnego?

Nie ma takiego obowiązku. Sprawę można prowadzić samodzielnie, ale przy konflikcie rodzinnym lub nietypowej sytuacji opiekuńczej pomoc pełnomocnika bywa bardzo przydatna.

Czy sąd może ustalić kontakty mimo sprzeciwu rodziców lub opiekuna?

Tak, jeżeli uzna, że kontakty są zgodne z dobrem dziecka. Sprzeciw rodzica lub opiekuna nie przesądza wyniku sprawy.

Czy przy małym dziecku można dostać zgodę na noclegi?

To zależy od wieku dziecka, więzi z dziadkami i jego potrzeb. Przy niemowlętach sądy częściej zaczynają od krótszych spotkań bez noclegów.

Czy później można zmienić zakres kontaktów?

Tak. Jeżeli dziecko podrośnie albo zmienią się okoliczności, można żądać zmiany rozstrzygnięcia na podstawie art. 113(5) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji złożenie wniosku o uregulowanie kontaktów z wnukiem jest dopuszczalne. Nie jest jednak realne zakładanie, że przy bardzo małym dziecku sąd od razu ustali kilkudniowe pobyty czy noclegi u babci. Największe szanse ma wniosek rozsądny, stopniowany i oparty na dobru dziecka, a nie wyłącznie na potrzebach dorosłych.

Źródła

• art. 113 § 1, art. 113 § 2, art. 113(1) § 1, art. 113(4), art. 113(5), art. 113(6) ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 126 § 1 i § 2, art. 566, art. 569 § 1, art. 730 § 1, art. 730(1) § 1 i § 2, art. 755 § 1, art. 13 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 23 pkt 1, art. 102 ust. 1, art. 103 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• uchwała Sądu Najwyższego z 14 czerwca 1988 r., III CZP 42/88