Syn znęca się nad chorą matką – jak pomóc?

Syn znęca się nad chorą matką – od czego zacząć?

W opisanej sytuacji najważniejsze są dwa równoległe działania: zapewnienie starszej osobie bezpieczeństwa oraz zebranie materiału, który pozwoli Policji, prokuraturze albo sądowi zareagować skutecznie. Jeżeli w domu dochodzi do gróźb śmierci, awantur, wyzwisk, poniżania, zastraszania albo zachowań zagrażających zdrowiu osoby chorej, nie należy ograniczać się do rodzinnych rozmów ani samego wezwania do poprawy zachowania.

W razie bezpośredniego zagrożenia trzeba wzywać Policję pod numer 112. Każda interwencja może zakończyć się notatką służbową, a przy przemocy domowej również oceną ryzyka i zastosowaniem środków natychmiastowej ochrony. Jeżeli sytuacja trwa od dłuższego czasu, warto dodatkowo złożyć pisemne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa i opisać konkretne zdarzenia: daty, słowa, groźby, świadków, skutki dla zdrowia i codziennego funkcjonowania matki.

Kiedy zachowanie wobec matki jest znęcaniem z art. 207 K.k.?

Podstawowe znaczenie ma art. 207 Kodeksu karnego. Zgodnie z jego aktualnym brzmieniem, kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą albo nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Osobą najbliższą jest między innymi rodzic sprawcy.

Jeżeli pokrzywdzona matka jest osobą nieporadną ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, zastosowanie może mieć art. 207 § 1a K.k., który przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. W praktyce przy osobie starszej, ciężko chorej, niesamodzielnej albo zależnej od domowników ten przepis może być szczególnie istotny.

Znęcanie może mieć postać przemocy fizycznej, ale nie musi. Przemoc psychiczna to na przykład stałe poniżanie, wyzywanie, ośmieszanie, izolowanie, zastraszanie, grożenie, kontrolowanie, celowe wywoływanie poczucia bezradności albo uporczywe zakłócanie spokoju osoby chorej. Ważne jest, aby zachowania oceniać obiektywnie: nie każde jednorazowe znieważenie będzie znęcaniem, ale długotrwały albo szczególnie intensywny ciąg zachowań może już spełniać znamiona przestępstwa.

W orzecznictwie podkreśla się, że istota znęcania polega na jakościowo innym zachowaniu niż zwyczajne znieważenie czy naruszenie nietykalności. O tym, czy doszło do znęcania, decydują okoliczności sprawy: czas trwania, powtarzalność, natężenie, przewaga sprawcy, zależność ofiary, jej stan zdrowia oraz skutki psychiczne lub fizyczne.

Jak udowodnić znęcanie psychiczne lub fizyczne?

Brak dyktafonu albo trudność starszej osoby w obsłudze telefonu nie przekreśla sprawy. W postępowaniu mogą mieć znaczenie różne dowody: zeznania matki, zeznania wnuków, sąsiadów i innych osób z rodziny, nagrania awantur, wiadomości SMS, e-maile, zdjęcia, dokumentacja lekarska, zaświadczenie o obrażeniach, notatki z interwencji Policji, dokumenty z pomocy społecznej oraz dokumentacja procedury Niebieskie Karty.

Warto prowadzić prosty dziennik zdarzeń. Przy każdym incydencie należy zapisać datę, godzinę, kto był obecny, co dokładnie zostało powiedziane albo zrobione, czy padły groźby, czy była interwencja Policji, czy matka wymagała pomocy lekarskiej oraz kto może potwierdzić zdarzenie. Taki dziennik sam w sobie nie przesądza sprawy, ale pomaga uporządkować materiał i uwiarygodnić zeznania.

Jeżeli ktoś z rodziny słyszy awanturę przez telefon, może później zeznać, co słyszał i w jakich okolicznościach. Sąsiedzi również mogą być istotnymi świadkami, nawet jeśli nie widzieli całego zdarzenia, lecz słyszeli krzyki, groźby albo częste awantury. W sprawach o przemoc domową często decydują właśnie takie dowody pośrednie, zestawione z relacją pokrzywdzonej i dokumentacją interwencji.

Groźby śmierci i zastraszanie osoby starszej

Groźby pozbawienia życia kierowane do innej osoby mogą stanowić groźby z art. 190 K.k., jeżeli wzbudzają u pokrzywdzonej uzasadnioną obawę, że zostaną spełnione. Nie trzeba wykazywać, że sprawca na pewno chciał groźbę zrealizować; znaczenie ma to, czy w konkretnych okolicznościach groźba mogła realnie przestraszyć osobę, do której była skierowana lub której dotyczyła.

Art. 190 § 1 K.k. przewiduje za groźbę karalną karę pozbawienia wolności do lat 3. Ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego, dlatego przy składaniu zawiadomienia warto wyraźnie wskazać, że osoba pokrzywdzona żąda ścigania sprawcy za groźby, jeżeli jest w stanie taki wniosek złożyć. Gdy groźby są elementem szerszego znęcania, należy opisać je również jako część długotrwałej przemocy.

Jeżeli matka boi się odwetu, ma problemy zdrowotne albo nie jest w stanie samodzielnie załatwiać spraw, rodzina może pomóc jej w sporządzeniu pisma, zorganizowaniu wizyty u lekarza, kontakcie z pomocą społeczną i zgłoszeniu sprawy Policji. Samo zgłoszenie przez świadka przemocy domowej również może uruchomić działania służb.

Niebieska Karta i nakaz opuszczenia lokalu

W obecnym stanie prawnym używa się pojęcia przemocy domowej. Procedura Niebieskie Karty może zostać wszczęta w razie uzasadnionego podejrzenia stosowania przemocy domowej i nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy ani osoby stosującej przemoc. W praktyce procedurę mogą uruchomić między innymi Policja, pomoc społeczna, szkoła, ochrona zdrowia lub gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych, zależnie od okoliczności sprawy.

Przy interwencji Policji warto wprost powiedzieć, że w domu dochodzi do przemocy domowej wobec chorej matki, opisać groźby i wskazać, że sprawca mieszka z osobą pokrzywdzoną. Policjant może ocenić ryzyko i zastosować przewidziane ustawowo środki ochrony, w tym nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz kontaktowania się lub zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy. Takie środki co do zasady obowiązują 14 dni, ale osoba doznająca przemocy może w tym czasie wystąpić do sądu o dalszą ochronę.

Niezależnie od postępowania karnego osoba doznająca przemocy domowej może żądać na podstawie art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, aby sąd zobowiązał osobę stosującą przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazał jej zbliżania się do mieszkania. Na podstawie art. 11aa tej ustawy można również żądać zakazu zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakazu kontaktowania się, a w określonych przypadkach także zakazu wstępu do miejsc, w których osoba ta zwykle przebywa.

Czy można usunąć z domu syna, synową i ich rodzinę?

Trzeba odróżnić meldunek od prawa do mieszkania. Zameldowanie jest administracyjnym potwierdzeniem pobytu i samo w sobie nie daje prawa własności ani najmu. Wymeldowanie nie jest też sposobem na fizyczne usunięcie osoby z lokalu. Jeżeli syn, synowa i dzieci mieszkają u matki tylko dlatego, że matka im na to pozwoliła, może wchodzić w grę odwołanie zgody na dalsze zamieszkiwanie, wezwanie do opuszczenia lokalu, a następnie sprawa cywilna o opróżnienie lokalu.

Jeżeli jednak w domu występuje przemoc, szybszą drogą ochrony osoby starszej może być nakaz opuszczenia mieszkania lub zakazy ochronne wydane przez Policję albo sąd w trybie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Te środki nie zależą wyłącznie od tego, kto jest zameldowany, lecz od tego, czy zachowanie osoby stosującej przemoc stwarza zagrożenie albo czyni wspólne zamieszkiwanie szczególnie uciążliwym.

Ostateczna strategia zależy od stanu prawnego nieruchomości: czy matka jest właścicielką, współwłaścicielką, najemczynią, czy zawarto jakąkolwiek umowę najmu lub użyczenia, czy syn ponosi opłaty oraz czy w lokalu mieszkają małoletnie dzieci. Przy braku tych informacji nie da się bezpiecznie przesądzić, czy właściwe będzie samo wezwanie do opuszczenia lokalu, pozew o eksmisję, wniosek antyprzemocowy czy kilka działań jednocześnie.

Zawiadomienie o przestępstwie – co powinno zawierać?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa najlepiej złożyć pisemnie do Policji albo prokuratury właściwej dla miejsca, w którym dochodzi do przemocy. W piśmie należy opisać nie tylko ogólne twierdzenie, że syn znęca się nad matką, ale konkretne zachowania: wyzwiska, poniżanie, groźby, palenie papierosów mimo choroby i sprzeciwów matki, awantury, zastraszanie, utrudnianie odpoczynku, izolowanie, niszczenie rzeczy albo zmuszanie do określonego zachowania.

W piśmie warto powołać art. 207 K.k., a jeżeli padały groźby śmierci, także art. 190 K.k. Należy dołączyć kopie dokumentów, wskazać świadków i wnioskować o przesłuchanie osób, które słyszały lub widziały zdarzenia. Jeżeli matka jest chora, trzeba podać, na czym polega jej choroba i w jaki sposób zachowanie syna wpływa na jej zdrowie. Jeżeli stan zdrowia sprawia, że matka jest osobą nieporadną, trzeba to wyraźnie zaznaczyć.

Dochodzenie w sprawach prowadzonych w tej formie powinno być ukończone w ciągu 2 miesięcy. Prokurator może przedłużyć ten okres do 3 miesięcy, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach na dalszy czas oznaczony. W praktyce czas postępowania zależy od liczby świadków, konieczności uzyskania dokumentacji, opinii biegłych i obciążenia jednostki prowadzącej sprawę.

FAQ

Czy samo wyzywanie matki jest znęcaniem?

Nie każde jednorazowe wyzwisko automatycznie oznacza przestępstwo znęcania. Jeżeli jednak wyzywanie jest częste, połączone z poniżaniem, groźbami, zastraszaniem, awanturami albo wykorzystywaniem choroby i zależności matki, może być elementem znęcania psychicznego z art. 207 K.k.

Czy wnuczka może zgłosić przemoc wobec babci?

Tak. Świadek przemocy domowej może zawiadomić Policję, prokuratora albo inny podmiot działający na rzecz przeciwdziałania przemocy domowej. Wnuczka może opisać, co wie, wskazać dowody i świadków oraz pomóc babci złożyć własne zawiadomienie lub wniosek o ściganie przy groźbach karalnych.

Czy Niebieska Karta wymaga zgody matki?

Nie. Podejmowanie interwencji w środowisku w ramach procedury Niebieskie Karty nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy domowej ani osoby stosującej przemoc. W praktyce współpraca osoby pokrzywdzonej bardzo pomaga, ale brak zgody nie blokuje wszczęcia procedury.

Na jak długo Policja może nakazać sprawcy opuszczenie mieszkania?

Nakaz natychmiastowego opuszczenia mieszkania i powiązane zakazy ochronne wydawane przez Policję albo Żandarmerię Wojskową obowiązują co do zasady 14 dni. W tym czasie osoba doznająca przemocy może wystąpić do sądu o dalszą ochronę, w tym o zabezpieczenie.

Czy można wymeldować syna i w ten sposób usunąć go z domu?

Wymeldowanie nie jest eksmisją i nie powoduje samoistnego usunięcia osoby z lokalu. Jeżeli syn nie ma prawa do mieszkania, można rozważyć cofnięcie zgody na zamieszkiwanie i postępowanie cywilne o opróżnienie lokalu. Jeżeli stosuje przemoc, pierwszeństwo mogą mieć środki ochronne z ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Czy palenie papierosów przy chorej matce może mieć znaczenie prawne?

Samo palenie papierosów zwykle nie przesądza o znęcaniu, ale w połączeniu z chorobą matki, jej sprzeciwem, awanturami, poniżaniem i celowym ignorowaniem jej stanu zdrowia może być jednym z elementów pokazujących uporczywe dokuczanie i pogarszanie warunków życia.

Co zrobić, gdy matka boi się zeznawać przeciwko synowi?

Najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo: wezwać Policję przy zagrożeniu, rozważyć Niebieską Kartę i środki ochronne. Strach osoby pokrzywdzonej jest częsty w sprawach przemocy domowej, dlatego ważne są również dowody zewnętrzne: świadkowie, notatki z interwencji, dokumentacja medyczna i relacje osób, którym matka wcześniej opowiadała o przemocy.

Źródła

• Kodeks karny, w szczególności art. 190, art. 207 i art. 41a.
• Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 325i.
• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o sprawach dotyczących art. 11a–11ab ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej, w szczególności art. 9d, art. 11a–11ab i art. 12.
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa i nast.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury Niebieskie Karty oraz wzorów formularzy Niebieska Karta.
• Wyrok SN z 6 sierpnia 1996 r., WR 102/96; wyrok SN z 30 sierpnia 1971 r., I KR 149/71; wyrok SN z 24 sierpnia 1987 r., I KR 225/87; wyrok SN z 27 kwietnia 1990 r., IV KR 69/90; wyrok SA w Lublinie z 11 października 2005 r., II AKa 233/05.