Matka znęca się nad dziećmi, a prokuratura umorzyła sprawę – co robić?

Umorzenie sprawy nie zamyka drogi do ochrony dzieci

Jeżeli postępowanie karne zostało umorzone, należy działać równolegle na dwóch torach: karnym i rodzinnym. W praktyce samo umorzenie nie oznacza, że przemoc nie miała miejsca. Oznacza jedynie, że prokurator na tym etapie uznał, iż brak jest podstaw do dalszego prowadzenia postępowania albo do wniesienia aktu oskarżenia.

W sprawach, w których rodzic znęca się nad dziećmi, trzeba koncentrować się przede wszystkim na bezpieczeństwie małoletnich, a dopiero potem na ocenie samej decyzji prokuratora. Dlatego oprócz zażalenia warto od razu rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego o pozbawienie/ograniczenie władzy rodzicielskiej, ustalenie miejsca pobytu dzieci przy drugim rodzicu albo zabezpieczenie kontaktów.

Z prawnego punktu widzenia sąd opiekuńczy może ingerować, gdy dobro dziecka jest zagrożone. Wynika to z art. 109 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jeżeli natomiast rodzic nadużywa władzy rodzicielskiej albo w sposób rażący zaniedbuje swoje obowiązki względem dziecka, sąd może go tej władzy pozbawić na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zażalenie na umorzenie – termin i podstawa prawna

Na postanowienie o umorzeniu śledztwa albo dochodzenia przysługuje zażalenie. Uprawnienie to wynika z art. 306 § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Zażalenie wnosi się do sądu właściwego do rozpoznania sprawy, ale składa za pośrednictwem prokuratora, który wydał albo zatwierdził postanowienie.

Termin wynosi 7 dni od doręczenia postanowienia z pouczeniem. Wynika to z art. 460 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, stosowanego do zażaleń, oraz z zasad ogólnych liczenia terminu procesowego. Jeżeli doręczenie było wadliwe albo nie otrzymałeś pouczenia, ocena terminu może zależeć od konkretnego stanu faktycznego.

W zażaleniu trzeba wskazać:

• jakie postanowienie zaskarżasz,
• czy zaskarżasz je w całości,
• dlaczego uważasz decyzję za błędną,
• jakie dowody zostały pominięte,
• jakich czynności nie wykonano, choć były konieczne.

W praktyce warto zarzucić w szczególności:

• nieprzesłuchanie wskazanych świadków,
• pominięcie dokumentacji medycznej,
• brak zabezpieczenia nagrań lub korespondencji,
• brak zasięgnięcia opinii psychologicznej,
• zaniechanie analizy sytuacji dzieci w szkole, przedszkolu lub poradni.

Jeżeli masz już materiały wskazujące, że matka znęca się nad dziećmi, w zażaleniu należy je precyzyjnie opisać i załączyć. Pomocne mogą być też uporządkowane dowody znęcania, zwłaszcza gdy przemoc ma charakter zarówno fizyczny, jak i psychiczny.

Jak kwalifikowana jest przemoc wobec dzieci

Najczęściej podstawową kwalifikacją jest art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, zgodnie z którym kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą albo nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Dziecko pozostaje wobec rodzica w relacji zależności, dlatego ten przepis ma w takich sprawach podstawowe znaczenie. Jeżeli następstwem czynu jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, zastosowanie może mieć art. 207 § 3 Kodeksu karnego. Gdy dochodzi do naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, w grę mogą wchodzić także art. 157 § 1 albo § 2 Kodeksu karnego. W przypadku samego uderzenia bez skutku medycznego możliwe jest również rozważanie art. 217 § 1 Kodeksu karnego.

Trzeba jednak podkreślić, że pojedynczy incydent nie zawsze będzie zakwalifikowany jako znęcanie z art. 207 Kodeksu karnego. Dla tej oceny znaczenie mają powtarzalność, intensywność, sposób działania sprawcy, przewaga nad ofiarą i wpływ na psychikę dziecka. W określonych sytuacjach także jedno zdarzenie może mieć duży ciężar dowodowy, ale zawsze zależy to od okoliczności sprawy.

Jeżeli chcesz ocenić, jakie konkretnie sankcje mogą grozić sprawcy, pomocny może być materiał o tym, jakie są konkretne sankcje karne za pobicie dziecka.

Jakie dowody są najważniejsze

W sprawach o przemoc domową najczęściej nie wystarcza samo ogólne twierdzenie, że drugi rodzic źle traktuje dzieci. Im bardziej konkretne i uporządkowane dowody, tym większa szansa na zmianę decyzji procesowej.

Największe znaczenie mają zwykle:

• dokumentacja medyczna z SOR, przychodni, poradni chirurgicznej lub pediatrycznej,
• zaświadczenia lekarskie i obdukcje,
• zdjęcia obrażeń wykonane niezwłocznie po zdarzeniu,
• zeznania świadków, którzy widzieli przemoc albo jej skutki,
• nagrania rozmów i wiadomości, o ile zostały legalnie pozyskane,
• notatki policyjne, dokumentacja interwencji,
• informacje ze szkoły, przedszkola, od pedagoga lub psychologa,
• opinie specjalistów dotyczące zachowania dziecka po zdarzeniach przemocowych.

Warto też prowadzić chronologię zdarzeń: data, godzina, miejsce, co się stało, kto to widział, jakie były ślady, gdzie zgłoszono sprawę. Taka tabela bardzo pomaga sądowi i prokuratorowi.

Przesłuchanie dzieci i ochrona małoletnich w postępowaniu

Jeżeli dzieci mają być słuchane w sprawie karnej, nie powinno się ich wielokrotnie narażać na powtarzanie traumatycznych relacji. W sprawach dotyczących przestępstw popełnionych z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec małoletniego pokrzywdzonego znaczenie ma art. 185a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Przepis ten przewiduje szczególny tryb przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego przez sąd, z udziałem biegłego psychologa, co do zasady tylko raz, jeżeli w chwili przesłuchania nie ukończył 15 lat.

To szczególnie ważne, gdy dzieci boją się sprawcy albo są podatne na presję. W piśmie do prokuratury lub w zażaleniu możesz wprost wnosić o przeprowadzenie przesłuchania małoletnich w trybie art. 185a Kodeksu postępowania karnego, jeżeli spełnione są przesłanki ustawowe.

Co zrobić poza zażaleniem – sąd rodzinny i zabezpieczenie

Jeżeli celem jest realne zatrzymanie przemocy, samo zażalenie może nie wystarczyć. Należy rozważyć złożenie do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosku o:

• ustalenie miejsca pobytu dzieci przy ojcu,
• zabezpieczenie pieczy nad dziećmi na czas postępowania,
• ograniczenie kontaktów drugiego rodzica albo ich wykonywanie w obecności kuratora,
• nadzór kuratora sądowego,
• zobowiązanie rodzica do określonego postępowania na podstawie art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• pozbawienie władzy rodzicielskiej na podstawie art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdy skala przemocy to uzasadnia.

Wniosek o zabezpieczenie jest szczególnie ważny, bo sąd może wydać rozstrzygnięcie jeszcze przed końcem całej sprawy. W praktyce właśnie to bywa najszybszym sposobem na ochronę dziecka.

Jeżeli sytuacja w domu jest napięta i trzeba formalnie uruchomić działania służb, pomocna może być także procedura NK. Sama Niebieska Karta nie zastępuje sprawy karnej ani rodzinnej, ale może wzmocnić materiał dowodowy i uruchomić monitoring sytuacji rodziny.

Czy można zawiadomić inne instytucje

Tak. Oprócz Policji i prokuratury warto rozważyć zgłoszenie sprawy do:

• szkoły lub przedszkola,
• pedagoga lub psychologa szkolnego,
• ośrodka pomocy społecznej,
• zespołu interdyscyplinarnego do spraw przeciwdziałania przemocy domowej,
• sądu rodzinnego z wnioskiem o wgląd w sytuację małoletnich.

Podstawy działań pomocowych i interwencyjnych wynikają przede wszystkim z ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Ustawa ta reguluje m.in. działania organów, procedurę Niebieskiej Karty oraz formy wsparcia osób doznających przemocy.

Jeżeli podejrzewasz wpływy lub stronniczość

Samo przekonanie, że druga strona ma „znajomości”, nie wystarczy procesowo. W piśmie trzeba wykazywać konkretne uchybienia: pominięte dowody, brak przesłuchań, brak analizy dokumentacji, nielogiczność uzasadnienia. To ma znacznie większą siłę niż ogólny zarzut stronniczości.

Jeżeli uważasz, że postępowanie było prowadzone nierzetelnie, możesz poza zażaleniem złożyć skargę administracyjną na sposób działania jednostki prokuratury, ale taka skarga nie zastępuje środka zaskarżenia i nie wstrzymuje terminu 7 dni na wniesienie zażalenia.

FAQ

Czy ojciec może sam złożyć zażalenie na umorzenie?

Tak, jeżeli ma status pokrzywdzonego albo działa jako przedstawiciel ustawowy małoletnich pokrzywdzonych. Podstawą jest art. 306 § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.

Ile jest czasu na złożenie zażalenia?

Co do zasady 7 dni od doręczenia postanowienia. Nie warto czekać do końca terminu, bo trzeba jeszcze uporządkować dowody i zarzuty.

Czy samo nagranie dziecka wystarczy?

Zwykle nie powinno być jedynym dowodem. Najlepiej, aby nagrania były uzupełnione dokumentacją medyczną, świadkami, dokumentami ze szkoły i innymi obiektywnymi materiałami.

Czy można ograniczyć matce kontakty jeszcze przed końcem sprawy karnej?

Tak. W sądzie rodzinnym można żądać zabezpieczenia kontaktów lub miejsca pobytu dzieci jeszcze na czas trwania postępowania. Podstawą są przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące zabezpieczenia.

Czy Niebieska Karta jest obowiązkowa, żeby chronić dzieci?

Nie. To użyteczna procedura pomocowa, ale nie jest warunkiem wszczęcia sprawy karnej ani rodzinnej. Może jednak wzmocnić dokumentowanie przemocy.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze są trzy równoległe kroki: terminowe zażalenie na umorzenie, natychmiastowy wniosek do sądu rodzinnego o zabezpieczenie dzieci oraz konsekwentne porządkowanie dowodów. Jeżeli przemoc trwa, nie należy ograniczać się wyłącznie do oczekiwania na reakcję prokuratury.

W sprawach, w których rodzic chce walczyć o bezpieczeństwo dzieci, liczą się szybkość działania, precyzja pism i dobre udokumentowanie każdego zdarzenia.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 207 § 1 i § 3, art. 157 § 1 i § 2, art. 217 § 1 – ISAP

2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 185a, art. 306 § 1a – ISAP

3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 109 § 1 i § 2 oraz art. 111 § 1 – ISAP

4. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej – ISAP

5. Wyrok Sądu Najwyższego z 8.02.1982 r., II KR 5/82; wyrok Sądu Najwyższego z 24.10.2000 r., WA 37/00; wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 8.03.2012 r., II AKa 388/11.