Jak pomóc ofierze przemocy domowej?

Co zrobić natychmiast, gdy dochodzi do przemocy domowej?

Jeżeli sprawca dusi, bije, więzi, grozi, szarpie, uniemożliwia opuszczenie mieszkania albo atakuje przy dziecku, sprawę należy traktować jako stan zagrożenia życia lub zdrowia. W takiej sytuacji nie należy czekać na „spokojniejszy moment”, lecz wezwać Policję pod numerem 112. Zgłoszenia może dokonać sama osoba doznająca przemocy, członek rodziny, sąsiad, znajomy albo inny świadek.

Podczas zgłoszenia warto jasno powiedzieć, co się dzieje: kto jest sprawcą, kto jest zagrożony, czy w mieszkaniu są dzieci, czy sprawca jest agresywny, nietrzeźwy, ma broń lub niebezpieczne narzędzia oraz czy ofiara potrzebuje pomocy medycznej. Jeżeli osoba pokrzywdzona może bezpiecznie opuścić mieszkanie, powinna zabrać dzieci, telefon, dokumenty, leki i najpotrzebniejsze rzeczy. Nie wolno jednak ryzykować konfrontacji ze sprawcą.

W sprawach z zakresu przemocy domowej ważne jest równoległe działanie: interwencja Policji, zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, procedura „Niebieskie Karty” oraz wniosek o środki ochrony przed sprawcą. Jeżeli przemoc trwa od dłuższego czasu, nie trzeba czekać na kolejny atak — można zgłosić również wcześniejsze zdarzenia.

Co grozi sprawcy przemocy domowej — odpowiedzialność karna

Podstawowym przepisem karnym w takich sprawach jest art. 207 Kodeksu karnego. Zgodnie z aktualnym brzmieniem przepisu:

§ 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 1a. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 lub 1a połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1–2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.

Znęcanie fizyczne może polegać m.in. na biciu, duszeniu, popychaniu, wiązaniu, zamykaniu, szarpaniu, wyrzucaniu z domu, ograniczaniu jedzenia albo zmuszaniu do upokarzających zachowań. Znęcanie psychiczne obejmuje m.in. groźby, poniżanie, izolowanie, kontrolowanie, uporczywe zastraszanie, szantażowanie dzieckiem, odbieranie poczucia bezpieczeństwa albo wymuszanie określonych zachowań. W praktyce przemoc domowa często łączy kilka form przemocy: fizyczną, psychiczną, ekonomiczną i cyfrową.

W zawiadomieniu do Policji lub prokuratury nie trzeba od razu prawidłowo kwalifikować wszystkich czynów. Wystarczy opisać zdarzenia i przekazać dowody. Organy ścigania ocenią, czy oprócz art. 207 K.k. wchodzą w grę także inne przestępstwa, np. naruszenie nietykalności cielesnej, uszkodzenie ciała, groźby karalne, bezprawne pozbawienie wolności, zmuszanie do określonego zachowania albo nękanie.

W toku sprawy karnej można wnosić o środki zapobiegawcze, takie jak dozór Policji, zakaz kontaktowania się, zakaz zbliżania się, nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego z pokrzywdzoną osobą, a w najpoważniejszych przypadkach także tymczasowe aresztowanie. W praktyce warto już w zawiadomieniu wskazać, że ofiara boi się sprawcy i potrzebuje natychmiastowej ochrony.

Jak zgłosić przemoc i jakie dowody zabezpieczyć?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć ustnie do protokołu na Policji albo pisemnie w jednostce Policji lub prokuraturze. Świadek przemocy domowej również może i powinien zawiadomić Policję, prokuratora albo inny podmiot działający na rzecz przeciwdziałania przemocy domowej. Osoby, które w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych lub zawodowych dowiedziały się o podejrzeniu przestępstwa ściganego z urzędu z użyciem przemocy domowej, mają obowiązek niezwłocznego zawiadomienia Policji lub prokuratora.

Do zawiadomienia warto dołączyć albo opisać:

• nagrania audio lub wideo, w szczególności z interwencji, rozmów albo sytuacji zagrożenia,
• zdjęcia obrażeń, zniszczeń w mieszkaniu i śladów szarpaniny,
• zaświadczenia lekarskie, wyniki badań, dokumentację SOR, obdukcję lub dokumentację psychologiczną,
• SMS-y, wiadomości z komunikatorów, e-maile, historię połączeń, groźby i obraźliwe wypowiedzi,
• dane świadków: sąsiadów, członków rodziny, znajomych, pracowników szkoły, lekarzy, pracowników socjalnych,
• informacje o wcześniejszych interwencjach Policji, procedurze „Niebieskie Karty”, kuratorze albo postępowaniach sądowych.

Nagranie rozmowy lub zdarzenia warto zabezpieczyć w oryginalnej formie, nie przerabiać go i nie publikować w Internecie. Można je przekazać organom ścigania jako dowód, a o jego wartości i dopuszczalności będzie decydował organ prowadzący postępowanie lub sąd. Jeżeli nagranie dokumentuje krzyki, duszenie, wiązanie albo wołanie o pomoc, należy wyraźnie opisać, kiedy i w jakich okolicznościach powstało.

Procedura „Niebieskie Karty” — co daje i czego nie zastępuje?

Procedura „Niebieskie Karty” jest uruchamiana w razie uzasadnionego podejrzenia stosowania przemocy domowej albo na skutek zgłoszenia dokonanego przez świadka. W praktyce formularz „Niebieska Karta – A” może wypełnić m.in. Policja, pracownik socjalny, przedstawiciel oświaty, ochrony zdrowia albo komisji rozwiązywania problemów alkoholowych.

Procedura ma służyć diagnozie sytuacji, opracowaniu planu pomocy, dokumentowaniu przemocy i koordynacji działań instytucji. Nie jest jednak tym samym co zawiadomienie o przestępstwie i nie zastępuje sprawy karnej. Jeżeli doszło do duszenia, bicia, wiązania, gróźb albo innego poważnego ataku, trzeba równolegle złożyć zawiadomienie do Policji lub prokuratury.

Ważne jest też to, że „Niebieska Karta” nie jest karą dla ofiary. Jej celem jest wsparcie osoby doznającej przemocy i zatrzymanie przemocy, a nie automatyczne odbieranie dzieci czy obciążanie pokrzywdzonego odpowiedzialnością za zachowanie sprawcy.

Nakaz opuszczenia mieszkania i zakazy ochronne

Jeżeli sprawca stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników, Policja albo Żandarmeria Wojskowa może wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do tego mieszkania. Środki te są wykonalne od razu i co do zasady obowiązują 14 dni.

Policja może również zastosować zakaz zbliżania się do osoby doznającej przemocy na określoną odległość, zakaz kontaktowania się albo zakaz wstępu do miejsca pracy, szkoły, placówki, obiektu sportowego lub innego miejsca, w którym osoba pokrzywdzona zwykle przebywa. Środki mogą być stosowane samodzielnie albo łącznie, także wtedy, gdy sprawca i ofiara nie mieszkają razem.

Jeżeli 14 dni ochrony nie wystarcza, należy złożyć do sądu rejonowego wniosek o dalszą ochronę, w szczególności o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się do mieszkania, zakaz zbliżania się do osoby, zakaz kontaktowania się albo zakaz wstępu do określonych miejsc. Warto od razu wnieść o zabezpieczenie na czas trwania postępowania, aby sprawca nie wrócił po upływie policyjnego nakazu lub zakazu.

Jak pozbawić sprawcę dostępu do mieszkania? Działania cywilne

Niezależnie od postępowania karnego osoba doznająca przemocy może skorzystać z ochrony cywilnej na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Zgodnie z art. 11a, jeżeli osoba stosująca przemoc domową wspólnie zajmuje mieszkanie i swoim zachowaniem czyni wspólne zamieszkiwanie szczególnie uciążliwym, można żądać, aby sąd zobowiązał ją do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazał zbliżania się do tego mieszkania.

Przepis działa także wtedy, gdy osoba doznająca przemocy opuściła mieszkanie z powodu przemocy, gdy sprawca już je opuścił albo gdy przebywa w nim okresowo lub nieregularnie. To ważne, bo sprawca nie może łatwo uniknąć sprawy tylko przez czasowe wyprowadzenie się albo pojawianie się w mieszkaniu „od czasu do czasu”.

Na podstawie art. 11aa ustawy można dodatkowo żądać zakazu zbliżania się do osoby doznającej przemocy, zakazu kontaktowania się, a w określonych sytuacjach także zakazu wstępu do szkoły, placówki, miejsca pracy, obiektu sportowego lub innego miejsca, w którym pokrzywdzona osoba zwykle przebywa. Zakaz kontaktowania się może mieć znaczenie także przy uporczywych telefonach, wiadomościach, kontrolowaniu przez komunikatory i nękaniu elektronicznym.

Przemoc psychiczna i ekonomiczna wobec osoby dorosłej lub starszej

Przemoc domowa nie ogranicza się do pobicia. Aktualna definicja ustawowa obejmuje także działania wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną. Dlatego przemocą może być również stałe poniżanie, zastraszanie, izolowanie, odbieranie pieniędzy, wymuszanie przekazywania emerytury, ograniczanie dostępu do konta, uniemożliwianie pracy, kontrolowanie telefonu albo nękanie przez wiadomości.

W przypadku osoby starszej, chorej, zależnej finansowo albo nieporadnej ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny, sprawa może być szczególnie poważna. Art. 207 § 1a K.k. przewiduje surowszą odpowiedzialność za znęcanie się nad osobą nieporadną. W takiej sytuacji warto dokumentować nie tylko akty agresji fizycznej, ale również żądania pieniędzy, kontrolę finansów, groźby, izolowanie od rodziny i utrudnianie kontaktu z lekarzem lub bliskimi.

Jeżeli naruszane są dobra osobiste ofiary, można rozważyć również roszczenia cywilne z art. 24 Kodeksu cywilnego: żądanie zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, przeprosin, zadośćuczynienia pieniężnego albo odszkodowania, gdy powstała szkoda majątkowa. W sprawach ostrej przemocy priorytetem pozostaje jednak bezpieczeństwo i środki ochronne, a sprawa o dobra osobiste zwykle ma charakter uzupełniający.

Co z obawą o odebranie dziecka matce?

W praktyce sprawcy przemocy często straszą ofiarę odebraniem dziecka albo przedstawiają ją instytucjom jako osobę nieporadną, konfliktową lub niewiarygodną. Sama okoliczność, że matka zgłasza przemoc, wzywa Policję i szuka ochrony, nie powinna działać przeciwko niej. Przeciwnie — pokazuje, że próbuje chronić siebie i dziecko.

Sąd rodzinny ingeruje wtedy, gdy dobro dziecka jest zagrożone. Może zastosować różne zarządzenia, np. zobowiązać rodziców do współpracy z asystentem rodziny, skierować do specjalisty, ustanowić nadzór kuratora albo — w najpoważniejszych przypadkach — umieścić dziecko w pieczy zastępczej. Umieszczenie dziecka poza rodziną jest daleko idącym środkiem i wymaga konkretnych podstaw, a nie samego faktu konfliktu między rodzicami.

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej przewiduje też szczególną interwencję w razie zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą domową. Wówczas pracownik socjalny, wspólnie z Policją oraz lekarzem, ratownikiem medycznym lub pielęgniarką, może zapewnić dziecku ochronę, a sąd opiekuńczy musi zostać powiadomiony nie później niż w ciągu 24 godzin. To jednak dotyczy sytuacji realnego zagrożenia dziecka, a nie automatycznie każdej sprawy przemocy między dorosłymi.

W kontaktach z kuratorem, pracownikiem socjalnym i Policją warto działać spokojnie i konsekwentnie: pokazywać dowody przemocy, informować o zagrożeniu, wskazywać, kto faktycznie opiekuje się dzieckiem, nie ukrywać interwencji i prosić o pomoc w zabezpieczeniu rodziny. W sprawach dotyczących dzieci najważniejsze jest wykazanie, że rodzic chroniący dziecko podejmuje racjonalne działania dla jego bezpieczeństwa.

Rozwód, separacja i dalsze sprawy rodzinne

Jeżeli sprawcą przemocy jest małżonek, oprócz działań interwencyjnych można rozważyć rozwód, separację, alimenty, kontakty z dzieckiem, ograniczenie władzy rodzicielskiej, zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka oraz sposób korzystania ze wspólnego mieszkania. Sprawa rozwodowa nie jest jednak warunkiem uzyskania ochrony przed przemocą. Nakaz opuszczenia mieszkania, zakazy kontaktu i zawiadomienie karne można uruchamiać niezależnie od rozwodu.

Jeżeli małżonek stosuje przemoc, warto w pozwie lub wniosku o zabezpieczenie opisać konkretne zdarzenia, dołączyć dowody oraz wskazać, jaki wpływ przemoc ma na dziecko. W wyroku rozwodowym sąd może w wyjątkowych przypadkach nakazać eksmisję małżonka, jeżeli jego rażąco naganne postępowanie uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, ale w sytuacji nagłego zagrożenia zwykle nie warto czekać na zakończenie rozwodu — trzeba korzystać z szybszych środków ochronnych.

FAQ

Czy można zgłosić przemoc domową za osobę pokrzywdzoną?

Tak. Zgłoszenia może dokonać świadek: członek rodziny, sąsiad, znajomy albo inna osoba, która wie o przemocy lub widziała jej akt. W nagłych sytuacjach należy dzwonić pod 112, a przy dłużej trwającej przemocy można złożyć zawiadomienie na Policji lub w prokuraturze.

Czy „Niebieska Karta” oznacza, że dziecko zostanie odebrane?

Nie. Procedura „Niebieskie Karty” służy rozpoznaniu sytuacji i udzieleniu pomocy. Odebranie dziecka albo umieszczenie go poza rodziną wymaga odrębnych podstaw, przede wszystkim zagrożenia dobra dziecka, a w trybie interwencyjnym — zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z przemocą domową.

Co zrobić, gdy sprawca przemocy mieszka z ofiarą?

W razie zagrożenia należy wezwać Policję. Funkcjonariusze mogą wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia mieszkania i zakazy ochronne na 14 dni. Następnie warto złożyć do sądu wniosek o dalsze zobowiązanie sprawcy do opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się lub zakaz kontaktowania się, najlepiej wraz z wnioskiem o zabezpieczenie.

Czy przemoc psychiczna i ekonomiczna też jest przemocą domową?

Tak. Przemoc domowa obejmuje nie tylko bicie, ale również poniżanie, groźby, izolowanie, kontrolowanie, nękanie elektroniczne, odbieranie pieniędzy, ograniczanie dostępu do środków finansowych albo uniemożliwianie samodzielności. W określonych sytuacjach może to być także przestępstwo znęcania się.

Czy nagranie awantury lub rozmowy może pomóc w sprawie?

Tak, nagranie może być ważnym dowodem, zwłaszcza gdy dokumentuje krzyki, groźby, przemoc fizyczną albo wołanie o pomoc. Należy je zachować w oryginalnej formie, nie publikować i przekazać Policji lub prokuraturze. Ostatecznie jego znaczenie oceni organ prowadzący sprawę lub sąd.

Czy trzeba od razu składać pozew rozwodowy?

Nie. Rozwód albo separacja mogą być potrzebne, jeżeli sprawcą jest małżonek, ale nie są warunkiem uzyskania ochrony. Zawiadomienie o przestępstwie, policyjny nakaz opuszczenia mieszkania oraz sądowe zakazy ochronne można uruchamiać niezależnie od sprawy rozwodowej.

Podsumowanie

Skuteczna pomoc ofierze przemocy domowej wymaga szybkiej reakcji i dobrego udokumentowania sprawy. W pierwszej kolejności należy zadbać o bezpieczeństwo: wezwać Policję, zabezpieczyć dzieci, skorzystać z pomocy medycznej i przekazać dowody. Następnie warto złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, uruchomić procedurę „Niebieskie Karty” i rozważyć wniosek do sądu o nakaz opuszczenia mieszkania oraz zakazy ochronne.

Nie należy ulegać groźbom sprawcy, że zgłoszenie przemocy automatycznie doprowadzi do odebrania dziecka. Organy powinny oceniać przede wszystkim dobro dziecka i realne działania rodzica, który je chroni. Im lepiej udokumentowana przemoc i im bardziej konsekwentna współpraca z instytucjami, tym większa szansa na skuteczne zabezpieczenie osoby pokrzywdzonej i rodziny.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, w szczególności art. 207 — tekst jednolity w Dzienniku Ustaw
2. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej — tekst jednolity w Dzienniku Ustaw
3. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta” — Dz.U. 2023 poz. 1870
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 109 — tekst jednolity w Dzienniku Ustaw
5. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 24 — ISAP