Zatrudnienie lekarza na umowę zlecenie – czy to legalne?

Kiedy lekarz może pracować na umowie zlecenia?

Co do zasady tak. Polskie prawo nie zawiera przepisu, który wprost zakazywałby zawarcia z lekarzem umowy zlecenia albo umowy o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu na podstawie art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Jednocześnie trzeba odróżnić dwie kwestie: dopuszczalność samej formy umowy oraz to, czy w konkretnym stanie faktycznym zawarta umowa nie jest w rzeczywistości umową o pracę. To właśnie ten drugi element ma zwykle największe znaczenie praktyczne.

Zgodnie z art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Natomiast art. 22 § 1¹ Kodeksu pracy stanowi, że zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej umowy.

To oznacza, że sama nazwa „umowa zlecenia” nie przesądza o jej legalności. Jeżeli lekarz jest wpisany w sztywny grafik, ma obowiązek osobistego świadczenia pracy w określonych godzinach, podlega bieżącym poleceniom przełożonego i działa jak typowy pracownik, istnieje ryzyko przekwalifikowania umowy.

Co wynika z przepisów medycznych?

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty wykonywanie zawodu lekarza polega m.in. na badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób, leczeniu, rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich oraz wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich.

Z kolei art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej stanowi, że działalność lecznicza polega na udzielaniu świadczeń zdrowotnych. Art. 4 tej ustawy określa katalog podmiotów leczniczych, a art. 5 ust. 1 i 2 przewiduje, że lekarze mogą wykonywać zawód w ramach działalności leczniczej również jako praktykę zawodową po spełnieniu wymogów ustawowych.

Przepisy te nie wprowadzają jednak ogólnego zakazu zawierania z lekarzem umów cywilnoprawnych. W praktyce lekarze wykonują świadczenia zarówno jako pracownicy, jak i na podstawie kontraktów B2B, umów zlecenia czy innych umów o świadczenie usług. Kluczowe jest to, aby forma współpracy była zgodna z jej rzeczywistą treścią oraz z zasadami wykonywania zawodu i organizacji udzielania świadczeń zdrowotnych.

W obszarze służba zdrowia szczególnie często spotyka się mieszane modele współpracy, dlatego każdą umowę trzeba oceniać przez pryzmat konkretnych obowiązków lekarza, organizacji dyżurów i stopnia podporządkowania.

Kiedy zlecenie jest ryzykowne i może zostać uznane za stosunek pracy?

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy strony formalnie zawierają umowę cywilnoprawną, ale w praktyce realizują wszystkie podstawowe cechy zatrudnienia pracowniczego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy:

• lekarz ma narzucone stałe godziny pracy i stałe miejsce jej wykonywania,
• pracuje pod bieżącym kierownictwem ordynatora, dyrektora medycznego lub innego przełożonego,
• nie ma realnej swobody w organizacji sposobu wykonywania zadań,
• jest trwale włączony w strukturę organizacyjną placówki jak pracownik etatowy,
• rozliczenie następuje jak typowe wynagrodzenie za czas pracy, a nie za określone czynności lub dyspozycyjność.

Znaczenie ma tu nie tylko art. 22 § 1 i § 1¹ Kodeksu pracy, lecz także art. 22 § 1² Kodeksu pracy, zgodnie z którym nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy charakterystycznych dla stosunku pracy.

W razie sporu lekarz może wystąpić do sądu pracy o ustalenie istnienia stosunku pracy na podstawie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Niezależnie od tego Państwowa Inspekcja Pracy może zakwestionować cywilnoprawny charakter współpracy.

Przy ocenie takich sytuacji pomocny bywa także szerszy kontekst dotyczący tego, czym różni się zlecenie a pracownik – ostatecznie liczy się realny sposób wykonywania obowiązków, a nie sama treść podpisanego dokumentu.

Jakie obowiązki trzeba sprawdzić przy umowie zlecenia z lekarzem?

Poza samą kwalifikacją prawną umowy trzeba zweryfikować także obowiązki publicznoprawne i organizacyjne. W praktyce najważniejsze są:

Jeżeli zleceniobiorcą jest student do ukończenia 26. roku życia, zasady ZUS mogą wyglądać inaczej niż przy klasycznym zleceniu. Jeżeli lekarz prowadzi własną praktykę albo działalność gospodarczą, właściwszy może być kontrakt B2B niż zwykła umowa zlecenia. Ta kwestia zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Czy długoletnie odnawianie zlecenia co roku jest dopuszczalne?

Samo wieloletnie odnawianie umowy zlecenia nie jest automatycznie bezprawne. W przeciwieństwie do umów o pracę na czas określony przepisy nie wprowadzają tu takiego limitu jak w art. 25¹ Kodeksu pracy, bo ten dotyczy wyłącznie umów o pracę.

Jednak długotrwałość współpracy zwiększa ryzyko, że w praktyce powstał stały, pracowniczy model zatrudnienia. Im bardziej zlecenie przypomina etat, tym większe ryzyko sporu z lekarzem, ZUS albo PIP.

W praktyce warto okresowo zweryfikować, czy:

• zakres czynności nie rozszerzył się ponad pierwotne ustalenia,
• nie pojawiło się pełne podporządkowanie organizacyjne,
• umowa przewiduje realną samodzielność i cywilnoprawny sposób rozliczeń,
• dokumentacja odpowiada rzeczywistej współpracy.

Jak bezpiecznie skonstruować umowę zlecenia z lekarzem?

Bezpieczna umowa cywilnoprawna powinna nie tylko mieć poprawną nazwę, ale przede wszystkim odzwierciedlać realny model współpracy. W praktyce warto zadbać o:

• precyzyjne określenie czynności medycznych, dyżurów albo zakresu usług,
• jasne zasady odpowiedzialności i zastępstw, jeżeli są dopuszczalne,
• sposób rozliczania za godziny, dyżur, konsultację albo inny mierzalny zakres świadczeń,
• postanowienia dotyczące dokumentacji medycznej, tajemnicy zawodowej i ochrony danych,
• zgodność z regulaminem organizacyjnym podmiotu leczniczego.

Nie należy jednak wpisywać do umowy zapisów pozornych, które będą sprzeczne z praktyką. Sąd lub organ kontrolny bada przede wszystkim to, jak współpraca wyglądała naprawdę.

Konsekwencje błędnego zastosowania umowy zlecenia

Jeżeli umowa zlecenia zastępuje faktyczny stosunek pracy, skutki mogą być istotne zarówno dla placówki, jak i dla lekarza. W grę mogą wchodzić:

• ustalenie przez sąd istnienia stosunku pracy,
• roszczenia o świadczenia pracownicze, np. urlop wypoczynkowy, dodatki czy wynagrodzenie za nadgodziny – jeżeli wynikają z ustalonego stanu faktycznego i przepisów Kodeksu pracy,
• konieczność korekt rozliczeń składkowych i podatkowych,
• odpowiedzialność wykroczeniowa pracodawcy z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy za naruszenie przepisów o zawieraniu umów o pracę.

Nie w każdej sprawie te skutki wystąpią automatycznie. Zależą one od rodzaju naruszenia, treści współpracy i ustaleń kontroli albo postępowania sądowego.

Podsumowanie

Zatrudnienie lekarza na umowę zlecenia jest obecnie dopuszczalne, ale nie daje pełnej swobody. Najważniejsze jest to, czy strony rzeczywiście zawierają umowę cywilnoprawną, czy tylko zastępują nią etat.

Jeżeli lekarz ma znaczną samodzielność, a sposób współpracy nie nosi cech podporządkowania pracowniczego z art. 22 § 1 Kodeksu pracy, dalsze wykonywanie świadczeń na podstawie zlecenia może być legalne. Jeżeli jednak realia współpracy odpowiadają stosunkowi pracy, sama nazwa umowy nie ochroni przed jej zakwestionowaniem.

FAQ

Czy lekarz musi prowadzić działalność gospodarczą, aby pracować poza etatem?

Nie zawsze. Lekarz może współpracować także na podstawie umowy zlecenia albo umowy o świadczenie usług. Trzeba jednak sprawdzić, czy sposób wykonywania obowiązków nie tworzy w rzeczywistości stosunku pracy.

Czy wieloletnia umowa zlecenia jest sama w sobie nielegalna?

Nie. Przepisy nie zakazują wieloletniego odnawiania zlecenia. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy taka współpraca w praktyce odpowiada etatowi.

Czy lekarz na zleceniu ma prawo do urlopu jak pracownik?

Nie z mocy Kodeksu pracy. Prawo do urlopu wypoczynkowego wynika z zatrudnienia pracowniczego. W umowie cywilnoprawnej można jednak umownie przewidzieć przerwy w świadczeniu usług lub inne zasady rozliczeń.

Czy do umowy zlecenia z lekarzem stosuje się minimalną stawkę godzinową?

Często tak, ale trzeba sprawdzić, czy nie zachodzi ustawowy wyjątek przewidziany w art. 8d ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Znaczenie ma m.in. sposób ustalenia wynagrodzenia i stopień samodzielności zleceniobiorcy.

Kto może zakwestionować zlecenie lekarza?

Może to nastąpić w sądzie pracy z powództwa lekarza albo w toku kontroli, np. ze strony Państwowej Inspekcji Pracy. Skutki mogą też objąć rozliczenia składkowe i podatkowe.

Źródła

• art. 22 § 1, § 1¹, § 1² oraz art. 281 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy,
• art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty,
• art. 3 ust. 1, art. 4, art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej,
• art. 8a–8e oraz art. 8d ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.