Przekroczenie uprawnień przez przełożonego

Czy rozmowa z przełożonym po złożeniu skargi oznacza przekroczenie uprawnień?

Nie każda rozmowa przełożonego z funkcjonariuszem, który wcześniej złożył skargę, oznacza przekroczenie uprawnień. Przełożony może podejmować czynności wyjaśniające, nadzorcze i organizacyjne, jeżeli wynikają one z jego kompetencji służbowych. Problem pojawia się wtedy, gdy rozmowa nie służy wyjaśnieniu sprawy, lecz odwetowi, zastraszeniu, wymuszeniu określonego zachowania albo wytworzeniu nieprawdziwej dokumentacji.

Podstawą odpowiedzialności karnej może być art. 231 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Przepis ten stanowi, że funkcjonariusz publiczny, który przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Policjant jest funkcjonariuszem publicznym na podstawie art. 115 § 13 pkt 7 Kodeksu karnego.

Dlatego w opisanej sytuacji kluczowe jest nie samo to, że przełożony wezwał funkcjonariusza na rozmowę i że sekretarka sporządzała notatki, lecz to, czy przełożony miał podstawę do prowadzenia takiej rozmowy, jaki był jej cel, czy zachowano standardy służbowe i czy doszło do realnego naruszenia praw funkcjonariusza albo interesu służby.

Jaki jest zakres uprawnień i obowiązków przełożonego w Policji?

Ocena, czy doszło do przekroczenia uprawnień, wymaga najpierw ustalenia źródła i zakresu kompetencji danego przełożonego. Wynika to wprost z konstrukcji art. 231 § 1 Kodeksu karnego: nie można mówić o przekroczeniu uprawnień bez ustalenia, jakie uprawnienia przysługiwały konkretnej osobie w konkretnym stanie faktycznym.

Podobnie wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 23 kwietnia 1977 r., sygn. VI KRN 70/77, OSNKW 1977, nr 6, poz. 63. Sąd Najwyższy podkreślił, że do przypisania przestępstwa nadużycia władzy niezbędne jest ustalenie podstawy i zakresu uprawnień oraz obowiązków funkcjonariusza publicznego, ponieważ dopiero to pozwala ocenić, czy jego działanie lub zaniechanie wyczerpuje znamiona czynu zabronionego.

W praktyce należy więc sprawdzić w szczególności: zakres obowiązków przełożonego, regulamin organizacyjny jednostki, polecenie służbowe, upoważnienie do prowadzenia czynności wyjaśniających, przepisy ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji oraz wewnętrzne procedury obowiązujące w jednostce. Jeżeli przełożony sam jest osobą, której dotyczy skarga, istotne staje się także to, czy udział tej osoby w dalszych czynnościach nie narusza bezstronności i nie prowadzi do presji na skarżącego.

Jeżeli zachowania przełożonego polegają na krzykach, poniżaniu, publicznym upokarzaniu lub zastraszaniu, warto porównać je z opisem sytuacji, w której analizowany był mobbing przełożonego. Tego rodzaju zachowania mogą mieć znaczenie nie tylko karne, ale także dyscyplinarne, cywilne i służbowe.

Kiedy mamy do czynienia z przekroczeniem uprawnień przez przełożonego?

Przekroczenie uprawnień polega na podjęciu czynności, do której funkcjonariusz publiczny nie był uprawniony, albo na wykonaniu formalnie przysługującej kompetencji w sposób sprzeczny z jej celem. Z kolei niedopełnienie obowiązków oznacza zaniechanie czynności, którą funkcjonariusz miał obowiązek wykonać. Obie postacie zachowania są objęte art. 231 § 1 Kodeksu karnego.

W kontekście przełożonego w Policji przykładowo problematyczne mogą być sytuacje, w których przełożony wykorzystuje rozmowę służbową do odwetu za skargę, grozi pogorszeniem sytuacji służbowej bez podstawy prawnej, nakłania do wycofania skargi, sporządza nierzetelną notatkę, uniemożliwia funkcjonariuszowi złożenie wyjaśnień albo prowadzi czynności mimo oczywistego konfliktu interesów.

Nie każde uchybienie będzie jednak przestępstwem. Jeżeli zachowanie przełożonego narusza standardy kultury służbowej, ale nie można wykazać przekroczenia konkretnej kompetencji, działania na szkodę oraz winy umyślnej, sprawa może raczej należeć do trybu skargowego, dyscyplinarnego albo cywilnego.

Jeżeli w pracy lub służbie pojawiają się powtarzalne naciski, groźby, izolowanie albo działania odwetowe, przydatna może być analiza, kiedy szykany w pracy przekraczają zwykły konflikt i wymagają formalnej reakcji.

Czy mobbing w Policji ocenia się tak samo jak mobbing z Kodeksu pracy?

Trzeba odróżnić potoczne użycie słowa mobbing od roszczeń pracowniczych przewidzianych w Kodeksie pracy. Definicja mobbingu znajduje się w art. 94³ § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. Zgodnie z tym przepisem mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika albo skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu, wywołujące określone w przepisie skutki, w tym zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, poniżenie, ośmieszenie, izolowanie lub wyeliminowanie z zespołu.

Funkcjonariusz Policji co do zasady pozostaje jednak w stosunku służbowym, a nie w typowym stosunku pracy. Oznacza to, że art. 94³ Kodeksu pracy nie zawsze będzie bezpośrednią podstawą roszczeń funkcjonariusza. Nie oznacza to jednak braku ochrony. Zachowania polegające na nękaniu, poniżaniu lub zastraszaniu mogą naruszać dobra osobiste chronione przez art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, mogą stanowić przewinienie dyscyplinarne na podstawie art. 132 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, a w skrajnych przypadkach mogą wypełniać znamiona przestępstwa.

Art. 132 ust. 1 ustawy o Policji przewiduje odpowiedzialność dyscyplinarną policjanta za popełnienie przewinienia dyscyplinarnego polegającego na naruszeniu dyscypliny służbowej lub nieprzestrzeganiu zasad etyki zawodowej. Jeżeli przełożony dopuszcza się zachowań poniżających, odwetowych lub zastraszających, ten tryb może być w praktyce bardziej adekwatny niż natychmiastowe kierowanie sprawy wyłącznie na drogę karną.

Jak odróżnić konflikt służbowy od przestępstwa z art. 231 Kodeksu karnego?

Poniższa tabela pokazuje, jakie elementy warto sprawdzić przed złożeniem zawiadomienia o przestępstwie lub kolejnej skargi służbowej.

Jakie działania może podjąć funkcjonariusz?

Jeżeli funkcjonariusz uważa, że przełożony prowadzi czynności w sposób odwetowy lub zastraszający, powinien przede wszystkim zadbać o dowody. Warto sporządzić własną notatkę z datą, godziną, uczestnikami rozmowy, dokładnym przebiegiem i wypowiedziami, które mogły mieć charakter groźby, nacisku albo poniżenia. Jeżeli podczas rozmowy sporządzono notatkę służbową, można wnioskować o możliwość zapoznania się z jej treścią albo o odnotowanie własnych zastrzeżeń.

W trybie skargowym zastosowanie mogą mieć przepisy działu VIII ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. Zgodnie z art. 227 Kodeksu postępowania administracyjnego przedmiotem skargi może być w szczególności zaniedbanie lub nienależyte wykonywanie zadań przez właściwe organy albo ich pracowników, naruszenie praworządności lub interesów skarżących, a także przewlekłe lub biurokratyczne załatwianie spraw. Zgodnie z art. 237 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego skargę należy załatwić bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca.

Jeżeli zachowanie przełożonego może stanowić przestępstwo, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego przewiduje społeczny obowiązek zawiadomienia prokuratora lub Policji o przestępstwie ściganym z urzędu. W sprawie dotyczącej funkcjonariuszy praktycznie najbezpieczniejszym adresatem zawiadomienia jest prokuratura, zwłaszcza gdy zarzut dotyczy osoby z tej samej jednostki.

W niektórych sytuacjach wchodzi też w grę ochrona dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, zwłaszcza gdy przełożony rozpowszechnia nieprawdziwe informacje, narusza godność, dobre imię lub prywatność funkcjonariusza. Jeżeli wypowiedzi przełożonego miały charakter znieważający albo pomawiający, należy dodatkowo rozważyć art. 212 lub art. 216 Kodeksu karnego, ale każdorazowo wymaga to analizy konkretnych słów, kontekstu i dowodów.

Podsumowanie

Wezwanie funkcjonariusza Policji na rozmowę po złożeniu skargi na przełożonego nie jest automatycznie przestępstwem z art. 231 Kodeksu karnego. Może być zwykłą czynnością wyjaśniającą, jeżeli mieści się w kompetencjach przełożonego i jest prowadzona rzetelnie. Inaczej należy oceniać sytuację, w której rozmowa służy zastraszeniu skarżącego, naciskowi na zmianę stanowiska, represjom służbowym albo tworzeniu nierzetelnej dokumentacji.

W praktyce najważniejsze jest ustalenie kompetencji przełożonego, udokumentowanie przebiegu rozmowy i dobranie właściwej ścieżki działania: skargi służbowej, zawiadomienia dyscyplinarnego, ochrony cywilnej albo zawiadomienia do prokuratury. W szerszym kontekście znaczenie mogą mieć także zasady, według których oceniana jest służba policjanta, jego status i uprawnienia wynikające ze stosunku służbowego.

FAQ

Czy przełożony może mnie wezwać na rozmowę po złożeniu skargi?

Tak, jeżeli ma do tego podstawę służbową i rozmowa służy wyjaśnieniu sprawy. Samo wezwanie nie oznacza jeszcze przekroczenia uprawnień. Istotne jest, czy rozmowa była prowadzona rzetelnie, bez nacisku, gróźb i działań odwetowych.

Czy notowanie rozmowy przez sekretarkę jest nielegalne?

Nie musi być nielegalne. Sporządzanie notatki z czynności służbowej może być dopuszczalne. Problem powstaje wtedy, gdy notatka jest nierzetelna, zawiera nieprawdziwe treści albo jest używana jako narzędzie nacisku na funkcjonariusza.

Czy mobbing w Policji zawsze podlega Kodeksowi pracy?

Nie zawsze. Art. 94³ Kodeksu pracy dotyczy pracowników, a policjant co do zasady pozostaje w stosunku służbowym. Zachowania mobbingowe mogą jednak naruszać dobra osobiste, zasady etyki zawodowej i dyscyplinę służbową, a w skrajnych przypadkach wypełniać znamiona przestępstwa.

Kiedy warto składać zawiadomienie do prokuratury?

Wtedy, gdy można wskazać konkretne zachowanie przełożonego, które przekracza jego uprawnienia albo oznacza niedopełnienie obowiązków, oraz wykazać działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego. Sam konflikt personalny zwykle nie wystarczy.

Jakie dowody są najważniejsze?

Największe znaczenie mają dokumenty służbowe, notatki, wiadomości, nagrania oceniane z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego, świadkowie, historia wcześniejszych skarg i poleceń oraz dowody na skutki zachowania przełożonego.

Źródła

• Art. 115 § 13 pkt 7, art. 212, art. 216 oraz art. 231 § 1-4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.
• Art. 304 § 1 oraz art. 306 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.
• Art. 132 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji.
• Art. 94³ § 1-4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy.
• Art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 227 i art. 237 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 1977 r., sygn. VI KRN 70/77, OSNKW 1977, nr 6, poz. 63.