Darowizna na mieszkanie w małżeństwie – podatki i majątek wspólny

Darowizna od matki na zakup mieszkania – co jest punktem wyjścia

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie kwestie: po pierwsze relację między darczyńcą a obdarowaną córką, a po drugie relację majątkową między małżonkami. To są dwa różne zagadnienia prawne i podatkowe.

Zgodnie z art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Jeżeli więc matka przekazuje pieniądze wyłącznie córce, to obdarowaną jest córka, a nie oboje małżonkowie.

Jednocześnie zgodnie z art. 33 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Oznacza to, że darowizna od matki dla córki co do zasady wchodzi do majątku osobistego córki, a nie do majątku wspólnego małżonków.

Jeżeli matka chciałaby od razu obdarować oboje małżonków, trzeba to jasno zapisać w umowie darowizny. W przeciwnym razie fiskus i sąd rodzinny będą zwykle przyjmować, że obdarowany został tylko ten małżonek, który został wskazany jako beneficjent darowizny.

Czy trzeba zgłosić darowiznę do urzędu skarbowego

Tak – jeżeli matka przekazuje córce znaczną kwotę pieniędzy, zasadą jest zgłoszenie nabycia własności rzeczy lub praw majątkowych naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2, aby skorzystać ze zwolnienia dla tzw. grupy zerowej.

Podstawą jest art. 4a ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Przepis ten zwalnia z podatku nabycie przez zstępnych, wstępnych, małżonka, rodzeństwo, pasierba, ojczyma i macochę, jeżeli:

• nabycie zostanie zgłoszone właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, oraz
• w przypadku darowizny środków pieniężnych ich otrzymanie zostanie udokumentowane dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek inny niż płatniczy w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym.

Przy darowiźnie pieniężnej od matki na rzecz córki praktycznie najważniejsze są właśnie: przelew i SD-Z2. Jeżeli warunki z art. 4a ust. 1 ustawy nie zostaną spełnione, zwolnienie może nie przysługiwać.

Warto też pamiętać, że obowiązek zgłoszenia nie występuje, jeżeli umowa darowizny została zawarta w formie aktu notarialnego – wynika to z art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn. W praktyce przy darowiźnie pieniędzy między bliskimi często stosuje się zwykłą pisemną umowę i przelew bankowy, a wtedy SD-Z2 pozostaje istotne.

Zobacz również:

zgłoszenie darowizny SD-Z2

Czy mąż musi zgłosić darowiznę od żony, gdy pieniądze trafią na wspólne konto

Co do zasady – nie automatycznie. Sam wpływ pieniędzy z majątku osobistego żony na wspólny rachunek małżeński nie oznacza jeszcze, że doszło do odrębnej darowizny na rzecz męża.

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Z kolei majątek osobisty pozostaje poza tą wspólnością.

Orzecznictwo wskazuje, że nie można z góry utożsamiać każdego przelewu między małżonkami z darowizną. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 kwietnia 2018 r., sygn. I FSK 887/16, podkreślono konieczność zbadania, czy środki pochodzą z majątku wspólnego, czy z majątku osobistego, oraz jaki był rzeczywisty charakter przesunięcia majątkowego.

Podobnie w praktyce interpretacyjnej organów podatkowych przyjmuje się, że samo przesunięcie składników pomiędzy sferą majątku osobistego i wspólnego małżonków nie zawsze tworzy klasyczną darowiznę podlegającą odrębnemu zgłoszeniu przez drugiego małżonka. Nie oznacza to jednak, że każda konfiguracja jest całkowicie bezpieczna dowodowo.

Problem praktyczny polega na czym innym: jeżeli pieniądze od matki wpłyną od razu na wspólne konto małżonków i potem zostaną zmieszane z innymi środkami, trudniej będzie wykazać, jaka część ceny mieszkania pochodziła z majątku osobistego żony. To ma znaczenie nie tylko podatkowe, ale też przy ewentualnym rozwodzie, podziale majątku albo sporze z wierzycielami.

Jak najbezpieczniej przeprowadzić transakcję

Najbezpieczniejszy wariant zależy od tego, jaki ma być końcowy efekt prawny.

W praktyce przy opisanym stanie faktycznym zwykle rekomenduje się:

1. sporządzić prostą pisemną umowę darowizny między matką a córką,
2. wykonać przelew z rachunku matki na rachunek osobisty córki z czytelnym tytułem, np. „darowizna na cele mieszkaniowe”,
3. złożyć SD-Z2 w terminie 6 miesięcy,
4. zachować historię rachunku i dokumenty płatności do dewelopera,
5. przed aktem notarialnym ustalić z notariuszem, czy mieszkanie ma wejść do majątku wspólnego i jak opisać źródła finansowania.

Jeżeli część ceny ma pochodzić z majątku osobistego żony, a lokal ma zostać nabyty do majątku wspólnego, warto rozważyć wyraźne odnotowanie tego w akcie. Taki zapis nie zastąpi całej analizy prawnej, ale zwykle ułatwia późniejsze wykazanie, że doszło do nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny.

Zobacz również:

darowizna od rodziny na mieszkanie oraz darowizna do majątku wspólnego

Czy zakup mieszkania do majątku wspólnego zmienia charakter darowizny

Nie automatycznie. To, że mieszkanie zostanie kupione wspólnie przez małżonków, nie powoduje samo przez się, że wcześniejsza darowizna od matki przestaje być majątkiem osobistym córki. Na gruncie prawa rodzinnego może powstać sytuacja, w której na nabycie składnika majątku wspólnego zostały użyte także środki z majątku osobistego jednego z małżonków.

W takim układzie istotne są przepisy o wzajemnych rozliczeniach nakładów. Zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, a także może żądać zwrotu wydatków i nakładów dokonanych z majątku osobistego na majątek wspólny, z wyjątkami wskazanymi w tym przepisie.

W praktyce oznacza to, że jeżeli żona sfinansuje część ceny mieszkania ze swojej darowizny od matki, a lokal stanie się składnikiem majątku wspólnego, to przy późniejszym podziale majątku może pojawić się roszczenie o rozliczenie nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny. Dlatego dokumentacja przelewów i zapisów aktu ma realne znaczenie.

Czy rozszerzenie wspólności majątkowej jest darowizną albo powoduje PIT

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że rozszerzenie wspólności majątkowej ma charakter ustrojowy i organizacyjny, a nie klasycznie rozporządzający. Z tego względu samo objęcie określonego składnika majątkiem wspólnym nie jest co do zasady traktowane jako odrębna darowizna ani jako odpłatne nabycie generujące przychód w PIT.

Potwierdzają to m.in. wyroki NSA: z 13 maja 2016 r., sygn. II FSK 1110/14, oraz z 2 kwietnia 2019 r., sygn. II FSK 822/17. W obu tych orzeczeniach podkreślono, że rozszerzenia wspólności majątkowej nie można utożsamiać z nabyciem udziału przez drugiego małżonka w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym.

Nie znaczy to jednak, że zawsze można działać bez żadnych formalności. Jeżeli chcą Państwo świadomie objąć konkretny składnik lub konkretne środki majątkiem wspólnym, najbezpieczniej zrobić to w sposób jednoznaczny, najlepiej po konsultacji z notariuszem i – przy większych kwotach – także z prawnikiem lub doradcą podatkowym.

Czy przelew na wspólne konto to dobry pomysł

Jest to możliwe, ale nie jest to wariant najbezpieczniejszy dowodowo. Sam wspólny rachunek bankowy nie zmienia automatycznie własności pieniędzy, lecz w praktyce utrudnia późniejsze wykazanie, jaka kwota pochodziła z darowizny, a jaka z bieżących wspólnych dochodów małżonków.

Jeżeli celem jest zachowanie pełnej przejrzystości, lepiej zachować sekwencję: matka → konto osobiste córki → płatność do dewelopera albo przelew z tego rachunku na rachunek techniczny związany z zakupem. Im mniej mieszania środków, tym łatwiejsze późniejsze dowodzenie.

Jeżeli mimo wszystko pieniądze mają wpłynąć na wspólny rachunek, warto zadbać o:

• pisemną umowę darowizny wskazującą jednoznacznie obdarowaną osobę,
• czytelny tytuł przelewu,
• szybkie wykorzystanie środków na cel mieszkaniowy,
• zachowanie pełnej historii rachunku i potwierdzeń przelewów,
• spójny zapis w akcie notarialnym co do źródeł finansowania.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różne skutki może wywołać podobna operacja finansowa, zależnie od sposobu udokumentowania i celu małżonków.

FAQ

Czy darowizna od matki dla córki na mieszkanie jest opodatkowana?

Może korzystać z pełnego zwolnienia na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeśli zostanie prawidłowo zgłoszona na SD-Z2 i udokumentowana przelewem bankowym.

Czy mąż musi składać własne SD-Z2?

Nie, jeżeli obdarowaną była wyłącznie żona i nie doszło do odrębnej darowizny na rzecz męża. Samo korzystanie ze wspólnego konta nie przesądza jeszcze o powstaniu takiego obowiązku.

Czy pieniądze z darowizny dla jednego małżonka wchodzą do majątku wspólnego?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego należą do majątku osobistego, chyba że darczyńca postanowi inaczej.

Czy można kupić wspólne mieszkanie za pieniądze z majątku osobistego żony?

Tak. Wtedy zwykle powstaje nakład z majątku osobistego na majątek wspólny, który może podlegać rozliczeniu na podstawie art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy rozszerzenie wspólności majątkowej trzeba zgłaszać jako darowiznę?

Co do zasady nie. Umowa majątkowa małżeńska z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie jest zwykle traktowana jako odrębna darowizna podlegająca podatkowi od spadków i darowizn.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 888 § 1.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 31 § 1, art. 33 pkt 2, art. 45 § 1, art. 47 § 1.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207, w szczególności art. 4a ust. 1 i ust. 4.

4. Wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 2018 r., sygn. akt I FSK 887/16.

5. Wyrok NSA z dnia 2 kwietnia 2019 r., sygn. akt II FSK 822/17.

6. Wyrok NSA z dnia 13 maja 2016 r., sygn. II FSK 1110/14.