Rezydencja podatkowa w USA i FATCA – co zrobić, gdy bank pyta o obywatelstwo USA?

FATCA – dlaczego polski bank pyta o USA?

FATCA, czyli Foreign Account Tax Compliance Act, to amerykański system raportowania rachunków finansowych posiadanych poza USA przez osoby amerykańskie. W Polsce obowiązki te wykonywane są na podstawie umowy FATCA podpisanej przez Polskę i USA 7 października 2014 r. oraz ustawy z 9 października 2015 r. o wykonywaniu tej umowy.

W praktyce banki, domy maklerskie i inne instytucje finansowe muszą identyfikować rachunki, które mogą należeć do osób amerykańskich. Dlatego pytają o obywatelstwo USA, miejsce urodzenia w USA, amerykański adres, numer telefonu, pełnomocnictwo dla osoby z USA albo inne dane wskazujące na związek z USA. Jeżeli rachunek zostanie uznany za amerykański rachunek raportowany, informacja trafia do polskiej administracji skarbowej, a następnie może zostać przekazana stronie amerykańskiej.

Ważne jest rozróżnienie: bankowe oświadczenie FATCA służy identyfikacji rachunku dla celów raportowania. Nie jest decyzją podatkową i samo w sobie nie przesądza, że trzeba zapłacić podatek w USA.

Obywatelstwo USA a rezydencja podatkowa

W polskim prawie podatkowym rezydencję podatkową osoby fizycznej ustala się zasadniczo według miejsca zamieszkania, ośrodka interesów życiowych oraz długości pobytu. W prawie amerykańskim sytuacja wygląda inaczej: obywatel USA, także mieszkający za granicą, zasadniczo podlega amerykańskim obowiązkom podatkowym od światowych dochodów.

Jeżeli więc dana osoba ma obywatelstwo amerykańskie, nie powinna składać w banku oświadczenia, że nie jest osobą amerykańską tylko dlatego, że mieszka w Polsce, pracuje w Polsce i nie planuje wyjazdu do USA. Dla FATCA decydujące znaczenie ma status osoby amerykańskiej, a obywatelstwo USA jest jednym z najważniejszych kryteriów.

Inaczej ocenia się osoby, które nie są obywatelami USA. W ich przypadku znaczenie może mieć np. zielona karta albo tzw. substantial presence test, czyli test długości pobytu w USA. Test ten co do zasady obejmuje co najmniej 31 dni pobytu w bieżącym roku oraz łącznie 183 dni liczone według wzoru: wszystkie dni z bieżącego roku, 1/3 dni z roku poprzedniego i 1/6 dni z drugiego roku poprzedniego.

Co wpisać w oświadczeniu FATCA w banku?

Jeżeli posiada Pan lub Pani obywatelstwo USA, najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie prawdziwego oświadczenia, że jest Pan lub Pani osobą amerykańską dla celów FATCA. Oświadczenia wymagane w procedurach FATCA są składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, dlatego nie należy ukrywać obywatelstwa USA ani miejsca urodzenia w USA.

W praktyce bank może poprosić o formularz W-9, numer TIN, czyli najczęściej SSN, oraz wyjaśnienia dotyczące statusu podatkowego. Jeżeli numeru SSN jeszcze nie ma, należy poinformować bank zgodnie z prawdą, że numer nie został nadany albo nie jest znany, i ustalić z bankiem, czy można złożyć oświadczenie z wyjaśnieniem oraz później uzupełnić numer. Sposób obsługi takiej sytuacji może zależeć od procedur konkretnej instytucji finansowej.

Jeżeli bank pyta również o inne kraje rezydencji podatkowej, może chodzić nie tylko o FATCA, ale także o CRS. To odrębny mechanizm, w którym następuje automatyczna wymiana informacji finansowych między państwami uczestniczącymi w tym standardzie.

Brak numeru SSN lub ITIN – co zrobić?

W opisanej sytuacji kluczowe jest odróżnienie SSN od ITIN. ITIN jest numerem wydawanym przez IRS osobom, które potrzebują amerykańskiego numeru podatkowego, ale nie kwalifikują się do numeru Social Security. Obywatel USA co do zasady powinien posługiwać się numerem SSN, a nie ITIN.

Jeżeli obywatel USA mieszkający w Polsce nigdy nie miał numeru SSN albo nie zna swojego numeru, powinien ustalić procedurę uzyskania lub odtworzenia numeru w Social Security Administration, zwykle za pośrednictwem właściwej jednostki obsługującej sprawy federalne przy ambasadzie lub konsulacie USA. Bankowi warto przekazać stan faktyczny: obywatelstwo USA jest potwierdzone, ale numer SSN jest w trakcie ustalania albo uzyskania.

Nieaktualne jest praktyczne założenie, że brak amerykańskiego numeru podatkowego można trwale zastąpić samą datą urodzenia. Dawne przepisy przejściowe dotyczyły raportowania za lata 2014-2016 i nie powinny być dziś traktowane jako stałe rozwiązanie problemu braku SSN.

Czy samo oświadczenie FATCA powoduje podatek w USA?

Nie. Oświadczenie FATCA w banku nie jest deklaracją podatkową i nie wylicza podatku. Może jednak spowodować, że informacje o rachunku zostaną przekazane w ramach automatycznej wymiany, a to z kolei może ujawnić, że dana osoba powinna była składać w USA deklaracje albo raporty dotyczące zagranicznych rachunków.

Amerykański obywatel mieszkający w Polsce powinien przeanalizować w szczególności:

• czy uzyskiwał dochody, także wyłącznie w Polsce;
• czy wysokość dochodów przekraczała progi wymagające złożenia deklaracji federalnej w USA;
• czy przysługuje mu Foreign Earned Income Exclusion, foreign tax credit albo inne mechanizmy ograniczające podwójne opodatkowanie;
• czy łączna wartość zagranicznych rachunków powodowała obowiązek FBAR;
• czy wartość zagranicznych aktywów finansowych powodowała obowiązek złożenia Form 8938.

IRS wskazuje, że obywatel USA lub amerykański rezydent mieszkający za granicą jest opodatkowany od światowych dochodów. Jednocześnie może korzystać z mechanizmów ograniczających podwójne opodatkowanie. Dla dochodów z pracy za granicą znaczenie ma Foreign Earned Income Exclusion. Limit wynosi 130 000 USD dla roku podatkowego 2025 oraz 132 900 USD dla roku podatkowego 2026, ale samo zwolnienie wymaga spełnienia warunków i złożenia deklaracji z odpowiednim formularzem.

Przy świadczeniach, emeryturach albo zmianie miejsca zamieszkania sprawa może być bardziej złożona, bo trzeba ocenić zarówno polską, jak i amerykańską kwalifikację dochodu. W podobnych sprawach znaczenie ma również rezydencja USA-PL oraz postanowienia umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania.

FBAR, Form 8938 i raportowanie rachunków

FATCA po stronie banku to jedno, a obowiązki osoby fizycznej wobec USA to drugie. W praktyce najczęściej sprawdza się dwa rodzaje raportowania:

• FBAR, czyli FinCEN Form 114 – co do zasady dotyczy osoby amerykańskiej, która ma interes finansowy w zagranicznych rachunkach albo uprawnienie do dysponowania nimi, jeżeli łączna wartość rachunków przekroczyła 10 000 USD w jakimkolwiek momencie roku;
• Form 8938 – dotyczy określonych zagranicznych aktywów finansowych i jest załącznikiem do rocznej deklaracji podatkowej; progi zależą m.in. od statusu rozliczenia i miejsca zamieszkania podatnika.

Nie należy utożsamiać tych obowiązków. Możliwe są sytuacje, w których trzeba złożyć FBAR, ale nie Form 8938, albo odwrotnie. Możliwe jest też, że osoba nie ma podatku do zapłaty, ale ma obowiązek informacyjny.

Co, jeżeli przez lata nie składano deklaracji w USA?

Brak wiedzy o amerykańskich obowiązkach jest częstym problemem osób urodzonych w USA, które od dzieciństwa mieszkają w Polsce. Nie oznacza to jednak, że można zignorować temat po otrzymaniu pytania z banku. Najpierw trzeba ustalić, czy w ogóle istniał obowiązek składania deklaracji, FBAR lub Form 8938, a jeżeli tak – za jakie lata.

IRS przewiduje procedury porządkujące sytuację podatników, których naruszenia nie były umyślne. W szczególności streamlined filing compliance procedures mogą być dostępne dla osób, które certyfikują, że niezłożenie deklaracji lub raportów wynikało z zaniedbania, nieświadomości, pomyłki albo usprawiedliwionego niezrozumienia przepisów. Nie jest to jednak procedura dla każdego. Jeżeli istnieje ryzyko umyślnego ukrywania dochodów lub aktywów, należy ocenić inne rozwiązania z doradcą znającym prawo USA.

Jeżeli problem dotyczy pieniędzy zarobionych w USA, pracy za granicą albo transferu środków do Polski, warto osobno przeanalizować źródło środków, dokumenty potwierdzające zarobki oraz polskie skutki podatkowe. Praktyczne znaczenie mają wtedy nie tylko przepisy FATCA, lecz także zasady rozliczania dochodów w USA.

Czy zrzeczenie się obywatelstwa USA rozwiązuje problem?

Zrzeczenie się obywatelstwa USA może zakończyć przyszłe obowiązki wynikające z obywatelstwa, ale nie jest prostym sposobem na uniknięcie istniejących obowiązków. Jest to formalna procedura konsularna, która może wiązać się z opłatami, wymogami podatkowymi oraz oceną, czy dana osoba jest tzw. covered expatriate.

Przed podjęciem decyzji o zrzeczeniu się obywatelstwa trzeba ustalić, czy zaległe rozliczenia są uporządkowane, czy powstał podatek, czy istnieją obowiązki informacyjne oraz jakie będą skutki dla podróżowania, dziedziczenia, rodziny i ewentualnych świadczeń. W wielu przypadkach najpierw rozsądniejsze jest uporządkowanie statusu podatkowego, a dopiero później decyzja o obywatelstwie.

FAQ

Czy obywatel USA mieszkający w Polsce musi zaznaczyć USA w oświadczeniu FATCA?

Co do zasady tak. Obywatelstwo USA oznacza status osoby amerykańskiej dla celów FATCA, niezależnie od tego, że dana osoba od lat mieszka w Polsce i nie planuje przeprowadzki do USA.

Czy można wpisać tylko polską rezydencję podatkową, jeśli centrum życia jest w Polsce?

Nie należy tak robić, jeżeli formularz banku pyta o status osoby amerykańskiej albo obywatelstwo USA. Można być polskim rezydentem podatkowym i jednocześnie osobą amerykańską dla celów FATCA.

Czy brak SSN oznacza, że nie jestem podatnikiem USA?

Nie. Brak numeru SSN nie zmienia obywatelstwa USA. Dla obywatela USA właściwym numerem identyfikacyjnym jest zasadniczo SSN. ITIN jest przeznaczony dla osób, które potrzebują amerykańskiego numeru podatkowego, ale nie kwalifikują się do SSN.

Czy złożenie oświadczenia FATCA oznacza, że muszę zapłacić podatek w USA?

Nie automatycznie. Podatek zależy od dochodów, ulg, kredytów podatkowych, umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania i innych okoliczności. Może jednak istnieć obowiązek złożenia deklaracji lub raportu informacyjnego nawet wtedy, gdy podatek do zapłaty wynosi zero.

Czy polskie dochody trzeba wykazywać w USA?

Obywatel USA mieszkający za granicą co do zasady podlega amerykańskim obowiązkom od światowych dochodów. Polskie dochody mogą więc wymagać wykazania w amerykańskiej deklaracji, choć często podatek jest ograniczany przez Foreign Earned Income Exclusion albo foreign tax credit.

Kiedy trzeba złożyć FBAR?

FBAR składa się co do zasady wtedy, gdy osoba amerykańska ma interes finansowy w zagranicznych rachunkach albo uprawnienie do dysponowania nimi, a łączna wartość rachunków przekroczyła 10 000 USD w jakimkolwiek momencie roku. To odrębny obowiązek od deklaracji podatkowej.

Czy bank może raportować rachunek mimo niskiego salda?

To zależy od rodzaju rachunku, daty jego otwarcia, procedur banku i stosowanych wyłączeń. Nie warto zakładać, że niskie saldo zawsze wyłącza raportowanie. Bank i tak może żądać oświadczenia, aby prawidłowo ustalić status klienta.

Czy warto zrzekać się obywatelstwa USA tylko z powodu FATCA?

Nie należy podejmować takiej decyzji wyłącznie na podstawie pytania z banku. Zrzeczenie się obywatelstwa USA jest formalną procedurą o skutkach prawnych i podatkowych. Najpierw trzeba ustalić, czy istnieją zaległe obowiązki wobec IRS i jak je uporządkować.

Źródła

• Ustawa z dnia 9 października 2015 r. o wykonywaniu Umowy FATCA, w szczególności art. 4 dotyczący obowiązków raportujących polskich instytucji finansowych oraz oświadczeń składanych pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania.
• Umowa między Rządem RP a Rządem USA z 7 października 2014 r. w sprawie poprawy wypełniania międzynarodowych obowiązków podatkowych oraz wdrożenia FATCA.
• IRS – FATCA information for individuals.
• IRS – Foreign Earned Income Exclusion.
• IRS – Figuring the Foreign Earned Income Exclusion.
• IRS – Substantial Presence Test.
• IRS – Individual Taxpayer Identification Number (ITIN).
• FinCEN – Report Foreign Bank and Financial Accounts (FBAR).
• IRS – Streamlined Filing Compliance Procedures.