Oświadczenie spadkodawcy o wyłączeniu darowizny ze schedy spadkowej – wysokość zachowku

Czy darowizna wyłączona ze schedy spadkowej wpływa na zachowek?

Jeżeli ojciec podarował swojej drugiej żonie mieszkanie i zastrzegł, że darowizna nie ma być zaliczana na schedę spadkową, nie oznacza to automatycznie, że dziecko traci prawo do zachowku. Trzeba odróżnić dwie instytucje: zaliczenie darowizny na schedę spadkową przy dziale spadku oraz doliczanie darowizny do substratu zachowku. W praktyce strony używają też sformułowania, że darowizna „nie wchodzi do masy spadkowej”; skutki takiego zapisu omawiamy na przykładzie oświadczenia, że darowizna nie wchodzi w skład masy spadkowej.

Zgodnie z art. 1039 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, przy dziale spadku między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem spadkodawcy spadkobiercy są obowiązani zaliczyć na schedę spadkową otrzymane od spadkodawcy darowizny oraz zapisy windykacyjne, chyba że z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że zostały one dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Ten przepis dotyczy jednak działu spadku, czyli rozliczeń między spadkobiercami przy podziale majątku spadkowego.

Zachowek jest uregulowany odrębnie. Uprawnienie do zachowku wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni - dwie trzecie wartości tego udziału.

Dlatego prawidłowa odpowiedź brzmi: samo oświadczenie o wyłączeniu darowizny ze schedy spadkowej nie wyłącza doliczenia tej darowizny przy obliczaniu zachowku, jeżeli spełnione są warunki z przepisów o zachowku.

Jeżeli celem jest nie tylko ocena zachowku, lecz także dział spadku, osobno wyjaśniamy, jak wyłączyć darowiznę ze schedy spadkowej.

Scheda spadkowa a substrat zachowku - najważniejsza różnica

Scheda spadkowa ma znaczenie przy dziale spadku. Jej celem jest wyrównanie sytuacji spadkobierców ustawowych, którzy otrzymali od spadkodawcy większe przysporzenia za życia. Tę ideę opisuje się czasem jako wcześniejsze przekazanie części przyszłego spadku, czyli successio anticipata. W literaturze wskazywano na to m.in. w opracowaniach dotyczących zaliczania darowizn między spadkobiercami darczyńcy.

Substrat zachowku służy natomiast do obliczenia kwoty, której może żądać osoba uprawniona do zachowku. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w kolejnych przepisach.

To oznacza, że w jednej sprawie ta sama darowizna może być zwolniona z zaliczenia na schedę spadkową, ale nadal może być uwzględniona przy obliczeniu zachowku. Oświadczenie spadkodawcy z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego nie uchyla art. 993 Kodeksu cywilnego.

Kiedy darowizny dolicza się do zachowku?

Podstawą doliczania darowizn do zachowku jest art. 993 Kodeksu cywilnego. Nie każda darowizna będzie jednak doliczana. Najważniejsze wyjątki wynikają z art. 994 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Ten przepis jest bardzo istotny praktycznie. Jeżeli obdarowanym jest osoba będąca spadkobiercą albo uprawniona do zachowku, samo przekroczenie 10 lat od darowizny nie zawsze usuwa darowiznę z rozliczenia zachowku. Natomiast przy darowiźnie na rzecz osoby całkowicie obcej dla dziedziczenia ustawowego reguła 10 lat może mieć decydujące znaczenie.

Dodatkowo art. 994 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu nie dolicza się darowizn dokonanych przez spadkodawcę w czasie, kiedy nie miał zstępnych, chyba że darowizna została dokonana na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Z kolei art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego stanowi, że przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa.

Jak wycenia się darowane mieszkanie przy zachowku?

Zgodnie z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania oraz według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce oznacza to, że jeżeli spadkodawca darował mieszkanie wiele lat temu, bierze się pod uwagę jego stan z dnia darowizny, ale aktualne ceny rynkowe z chwili orzekania albo ustalania zachowku.

Przykładowo, jeżeli w dniu darowizny mieszkanie miało 45 m2, było w przeciętnym stanie i nie obejmowało późniejszego kosztownego remontu wykonanego przez obdarowaną, to przy wycenie należy co do zasady odtworzyć wartość takiego mieszkania według dzisiejszych cen. Spory w tym zakresie często wymagają opinii rzeczoznawcy majątkowego.

Zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym uprawnionemu przysługuje przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku, jeżeli nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Zbliżonym zagadnieniem jest przekazanie majątku do fundacji rodzinnej a zachowek.

Kto płaci zachowek, gdy mieszkanie dostała druga żona?

Najpierw trzeba ustalić, czy druga żona jest spadkobiercą, obdarowaną, czy występuje w obu rolach. Jeżeli dziedziczy po zmarłym, odpowiedzialność może wynikać przede wszystkim z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jako obdarowana otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku, odpowiedzialność może wynikać również z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy.

Art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy albo osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Odpowiedzialność obdarowanego jest ograniczona do granic wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Jeżeli obdarowany sam jest uprawniony do zachowku, zastosowanie ma art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego. Wtedy odpowiada wobec innego uprawnionego tylko w granicach nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. W przypadku drugiej żony spadkodawcy ta zasada może mieć znaczenie, ponieważ małżonek należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, o ile byłby powołany do spadku z ustawy.

Czy można uniknąć zapłaty zachowku?

Nie każda osoba pominięta w spadku automatycznie wygra sprawę o zachowek. Prawo do zachowku może nie powstać albo może być ograniczone w szczególności wtedy, gdy uprawniony został skutecznie wydziedziczony w testamencie na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego, odrzucił spadek, zrzekł się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą na podstawie art. 1048 Kodeksu cywilnego albo został uznany za niegodnego dziedziczenia na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego.

Od 22 maja 2023 r. szczególne znaczenie ma art. 997¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego oraz zobowiązanego. Nie jest to jednak automatyczne zwolnienie z zapłaty, lecz rozwiązanie zależne od okoliczności konkretnej sprawy.

W praktyce sąd bada także, czy żądanie zachowku nie jest nadużyciem prawa w rozumieniu art. 5 Kodeksu cywilnego. Taki zarzut może mieć znaczenie wyjątkowo, gdy okoliczności rodzinne i majątkowe są szczególne. Nie należy jednak zakładać, że sam konflikt rodzinny wystarczy do oddalenia pozwu o zachowek.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Terminów trzeba pilnować bardzo uważnie. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu.

Zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymania od spadkodawcy zapisu windykacyjnego albo darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy. Jeżeli sprawa dotyczy darowanego mieszkania, a roszczenie ma być kierowane do obdarowanej osoby, ten termin może być kluczowy.

Wątpliwości co do początku biegu terminu mogą pojawić się przy różnych konfiguracjach dziedziczenia, zwłaszcza gdy występuje testament, darowizny i kilku potencjalnie zobowiązanych. W razie zbliżającego się terminu nie warto ograniczać się do negocjacji, bo samo wezwanie do zapłaty co do zasady nie zastępuje czynności przerywającej bieg przedawnienia.

FAQ

Czy zapis w akcie darowizny, że mieszkanie nie wchodzi do masy spadkowej, wyłącza zachowek?

Nie. Darowizna dokonana za życia spadkodawcy i tak nie jest składnikiem spadku w sensie własnościowym. Taki zapis zwykle odnosi się do zaliczenia na schedę spadkową z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy zachowku stosuje się osobne reguły z art. 991-1011 Kodeksu cywilnego.

Czy mogę żądać części darowanego mieszkania zamiast pieniędzy?

Co do zasady nie. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym wynikającym z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Uprawniony żąda zapłaty określonej kwoty, a nie przeniesienia udziału w mieszkaniu.

Czy darowizna sprzed wielu lat zawsze jest pomijana przy zachowku?

Nie zawsze. Art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego wyłącza darowizny sprzed ponad 10 lat tylko wtedy, gdy zostały dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Przy darowiźnie dla małżonka, dziecka albo innej osoby z kręgu spadkowego trzeba przeprowadzić dokładniejszą analizę.

Czy druga żona może bronić się tym, że sama ma prawo do zachowku?

Tak, może to mieć znaczenie. Jeżeli obdarowana jest jednocześnie uprawniona do zachowku, jej odpowiedzialność wobec innego uprawnionego jest ograniczona na podstawie art. 1000 § 2 Kodeksu cywilnego do nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek.

Od czego zacząć sprawę o zachowek?

Najpierw należy ustalić krąg spadkobierców, treść testamentu, wartość spadku, wartość darowizn oraz daty ich dokonania. Potem oblicza się udział ustawowy i należny zachowek z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, a następnie sprawdza, od kogo można żądać zapłaty na podstawie art. 991 § 2 albo art. 1000 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 991-1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 991 § 1-2, art. 993, art. 994 § 1-3, art. 995 § 1, art. 996 § 1, art. 997¹, art. 1000 § 1-2 oraz art. 1007 § 1-2;
• art. 1039 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny;
• art. 928, art. 1008 oraz art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny;
• L. Stecki, Zaliczanie darowizn między spadkobiercami darczyńcy, AUNC Prawo 1976, nr 75.