Oświadczenie, że darowizna nie wchodzi w skład masy spadkowej

Czy darowizna udziału w nieruchomości wchodzi do masy spadkowej?

Jeżeli teść skutecznie darował wnukowi swój udział 4/6 w nieruchomości w formie aktu notarialnego, udział ten przestał należeć do teścia. Zgodnie z art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny umowa darowizny polega na bezpłatnym świadczeniu darczyńcy kosztem jego majątku. W przypadku nieruchomości przeniesienie własności wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego.

Oznacza to, że sam udział darowany wnukowi nie będzie składnikiem masy spadkowej po teściu. Do spadku wchodzą bowiem prawa i obowiązki majątkowe należące do spadkodawcy w chwili śmierci, z wyjątkiem praw i obowiązków wskazanych w art. 922 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w dniu śmierci teść nie będzie już właścicielem udziału, udział ten nie będzie przedmiotem dziedziczenia.

Trzeba jednak odróżnić trzy pojęcia: masę spadkową, zaliczenie darowizny na schedę spadkową i zachowek. W praktyce to właśnie ich mylenie powoduje najwięcej sporów rodzinnych.

Oświadczenie, że darowizna nie ma być zaliczana na schedę spadkową

Zgodnie z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową darowizn otrzymanych od spadkodawcy, chyba że z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od tego obowiązku.

Takie oświadczenie nie jest oświadczeniem, że darowizna nie wchodzi do masy spadkowej. Darowizna skutecznie dokonana za życia darczyńcy i tak nie wchodzi do spadku jako rzecz lub udział. Oświadczenie dotyczy wyłącznie rozliczeń między spadkobiercami przy dziale spadku, czyli tego, czy wartość darowizny ma pomniejszać schedę spadkową obdarowanego spadkobiercy.

Oświadczenie o zwolnieniu z zaliczenia darowizny na schedę spadkową może zostać złożone w umowie darowizny albo później. Art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego nie wymaga szczególnej formy, ale ze względów dowodowych najlepiej sporządzić je u notariusza albo co najmniej pisemnie, z jednoznacznym wskazaniem darowizny, obdarowanego i woli zwolnienia z obowiązku zaliczenia.

Kiedy wnuk musiałby zaliczyć darowiznę przy dziale spadku?

W opisanej sytuacji wnuk co do zasady nie jest spadkobiercą ustawowym po dziadku, jeżeli żyje jego rodzic, czyli córka darczyńcy. Wynika to z art. 931 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego: w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, a dalsi zstępni wchodzą w miejsce dziecka tylko wtedy, gdy dziecko nie dożyło otwarcia spadku.

Jeżeli więc w chwili śmierci teścia będzie żyła Pana żona, to ona będzie dziedziczyć po swoim ojcu z ustawy, a wnuk nie będzie w tym zakresie spadkobiercą ustawowym. W takim wariancie mechanizm zaliczenia darowizny na schedę spadkową z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego nie będzie dotyczył wnuka jako osoby spoza kręgu spadkobierców uczestniczących w dziale spadku.

Inaczej może być, jeżeli córka darczyńcy nie dożyje otwarcia spadku po swoim ojcu. Wtedy jej zstępni, czyli m.in. wnuk, mogą dziedziczyć w jej miejsce na podstawie art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wnuk będzie spadkobiercą ustawowym i dojdzie do działu spadku, darowizna od dziadka może podlegać zaliczeniu na schedę spadkową, chyba że darczyńca zwolnił ją z tego obowiązku.

Darowizna a zachowek dla obecnej żony teścia

Oświadczenie o zwolnieniu darowizny z zaliczenia na schedę spadkową nie pozbawia obecnej żony teścia prawa do zachowku, jeżeli po śmierci męża będzie osobą uprawnioną. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, przysługuje zachowek, jeżeli nie otrzymali należnego im minimum w innej postaci.

Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniem wyjątków określonych w art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego. Z punktu widzenia obecnej żony szczególnie ważny jest art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przez spadkodawcę przed zawarciem z nim małżeństwa.

Jeżeli więc darowizna udziału 4/6 została dokonana już po zawarciu drugiego małżeństwa, obecna żona teścia może po jego śmierci próbować doliczyć wartość tej darowizny do substratu zachowku. Jeżeli natomiast darowizna została dokonana przed zawarciem małżeństwa z obecną żoną, art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego przemawia przeciwko jej doliczaniu przy obliczaniu zachowku należnego tej żonie.

Znaczenie może mieć także art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Przy dużej darowiźnie udziału w domu nie można mówić o drobnej darowiźnie zwyczajowo przyjętej.

Odpowiedzialność obdarowanego za zachowek

Jeżeli uprawniony do zachowku nie może otrzymać należnej kwoty od spadkobierców, może w określonych sytuacjach kierować roszczenie do obdarowanego. Wynika to z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym obdarowany doliczaną do spadku darowizną jest obowiązany do zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

To oznacza, że nawet dobrze sporządzone oświadczenie teścia o zwolnieniu darowizny z zaliczenia na schedę spadkową nie daje wnukowi pełnej ochrony przed ewentualnym roszczeniem o zachowek. Takie oświadczenie działa na gruncie art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego, ale nie uchyla art. 991, art. 993, art. 994 i art. 1000 Kodeksu cywilnego.

Zakup udziałów od matki i wujka

Jeżeli syn ma odkupić udziały po 1/6 od matki i wujka, będzie to odrębna czynność prawna. Ponieważ chodzi o udziały we własności nieruchomości, umowa sprzedaży musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego. Bez zachowania tej formy umowa przenosząca własność udziału w nieruchomości byłaby nieważna.

Jeżeli wszystkie udziały w nieruchomości trafią do syna, stanie się on jedynym właścicielem. Nie zmienia to jednak automatycznie sytuacji w zakresie ewentualnego zachowku po dziadku. Roszczenie o zachowek nie dotyczy samego działu własności nieruchomości, lecz zapłaty określonej sumy pieniężnej.

Jeżeli w przyszłości pojawi się spór co do rozliczeń spadkowych, znaczenie mogą mieć dokumenty dotyczące darowizny, daty zawarcia drugiego małżeństwa przez teścia, wartość udziału z chwili darowizny i z chwili ustalania zachowku oraz to, czy po teściu pozostanie inny majątek.

Jak powinno brzmieć praktyczne oświadczenie darczyńcy?

Najbezpieczniej, aby darczyńca złożył jednoznaczne oświadczenie, że darowizna udziału 4/6 w konkretnej nieruchomości dokonana na rzecz wnuka została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia na schedę spadkową w rozumieniu art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego. W oświadczeniu warto wskazać datę aktu notarialnego, numer repertorium, dane obdarowanego i oznaczenie nieruchomości.

Nie należy jednak formułować tego jako oświadczenia, że darowizna nie wchodzi do masy spadkowej. Taki skutek wynika już z przeniesienia własności za życia darczyńcy. Precyzyjne sformułowanie powinno dotyczyć zwolnienia z zaliczenia na schedę spadkową, bo tego właśnie dotyczy art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak ta sama darowizna może inaczej wpływać na dział spadku i zachowek w zależności od składu rodziny oraz daty dokonania darowizny.

FAQ

Czy teść musi złożyć dodatkowe oświadczenie?

Nie jest ono konieczne do tego, aby darowizna udziału w nieruchomości była skuteczna, jeżeli akt notarialny został prawidłowo sporządzony. Oświadczenie jest jednak przydatne, jeżeli celem jest zwolnienie darowizny z zaliczenia na schedę spadkową na podstawie art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy wystarczy napisać, że darowizna nie wchodzi do masy spadkowej?

Lepiej tego unikać, bo nie jest to precyzyjne. Skutecznie darowany udział i tak nie wchodzi do spadku jako składnik majątku. Jeżeli chodzi o przyszłe rozliczenia spadkowe, właściwe jest oświadczenie o zwolnieniu darowizny z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową.

Czy obecna żona darczyńcy może żądać zachowku od wnuka?

Może to być możliwe, jeżeli po śmierci męża będzie uprawniona do zachowku, nie otrzyma należnej kwoty ze spadku i darowizna będzie podlegała doliczeniu według art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność obdarowanego wynika z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego i zależy od konkretnych wartości oraz dat.

Czy darowizna sprzed drugiego małżeństwa wpływa na zachowek obecnej żony?

Co do zasady nie. Art. 994 § 3 Kodeksu cywilnego stanowi, że przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przez spadkodawcę przed zawarciem z nim małżeństwa.

Czy odkupienie udziałów od matki i wujka wymaga notariusza?

Tak. Sprzedaż udziałów w nieruchomości wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego. Dotyczy to zarówno sprzedaży całej nieruchomości, jak i udziału we współwłasności.

Źródła

• art. 888 § 1, art. 922 § 1 i § 2, art. 931 § 1 i § 2, art. 991 § 1, art. 993, art. 994 § 1 i § 3, art. 1000 § 1, art. 1039–1043 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 158 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• Kodeks cywilny w Internetowym Systemie Aktów Prawnych