Praca na Słowacji i działalność w Polsce a składki ZUS

Etat w Słowacji i działalność gospodarcza w Polsce – które państwo jest właściwe?

W opisanej sytuacji najważniejsze są przepisy unijne, które rozstrzygają, któremu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego podlega osoba wykonująca aktywność zawodową w więcej niż jednym państwie członkowskim. Zasadą jest podleganie ustawodawstwu tylko jednego państwa – wynika to z art. 11 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Jeżeli ktoś normalnie wykonuje pracę najemną w jednym państwie członkowskim oraz działalność na własny rachunek w innym państwie członkowskim, to zgodnie z art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym wykonuje pracę najemną.

W praktyce oznacza to, że jeżeli praca na Słowacji była rzeczywista, legalna i faktycznie wykonywana, to co do zasady właściwe może być ustawodawstwo słowackie, a nie polskie. W takim wariancie polski ZUS nie powinien żądać opłacania pełnych składek z tytułu działalności gospodarczej w Polsce.

Dlaczego ZUS mimo to żąda składek w Polsce?

ZUS bada nie tylko formalne istnienie zagranicznej umowy, ale także to, czy zatrudnienie było rzeczywiste. Ma to znaczenie zwłaszcza w sprawach, w których zagraniczne zatrudnienie jest krótkotrwałe, niskoopłacane, wykonywane w niewielkim wymiarze albo budzi wątpliwości co do faktycznego świadczenia pracy.

Postępowanie w sprawie ustalenia ustawodawstwa właściwego odbywa się z zastosowaniem także rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia nr 883/2004. Zgodnie z art. 16 ust. 1 i 2 rozporządzenia nr 987/2009 osoba wykonująca pracę w dwóch lub więcej państwach powinna poinformować o tym instytucję właściwą państwa miejsca zamieszkania, a ta instytucja dokonuje tymczasowego określenia ustawodawstwa właściwego.

Jeżeli więc ZUS nie miał pełnych danych albo powziął wątpliwości co do charakteru zatrudnienia na Słowacji, mógł wszcząć postępowanie i wydać decyzję obejmującą Pana polskimi ubezpieczeniami. Taka decyzja nie przesądza jednak automatycznie, że ZUS ma rację – trzeba ocenić materiał dowodowy i stanowisko instytucji słowackiej.

Jakie znaczenie ma zaświadczenie A1?

Zaświadczenie A1 potwierdza, któremu ustawodawstwu w zakresie zabezpieczenia społecznego podlega dana osoba. Podstawą jego funkcjonowania są przepisy rozporządzeń nr 883/2004 i nr 987/2009, a praktyczne znaczenie A1 wielokrotnie potwierdzało orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE.

Jeżeli A1 zostało wydane przez właściwą instytucję słowacką i nie zostało wycofane ani uznane za nieważne, co do zasady wiąże instytucje innych państw członkowskich, w tym ZUS. Wynika to z mechanizmu wzajemnego zaufania między instytucjami państw UE oraz z utrwalonej linii orzeczniczej TSUE, m.in. w sprawach dotyczących skutków formularza A1 dla instytucji i sądów innych państw.

Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje:

• A1 już wydane – to bardzo mocny dowód na Pana korzyść;
• wniosek o A1 dopiero w toku – sprawa nie jest jeszcze przesądzona i trzeba aktywnie wykazywać, że słowackie zatrudnienie było realne.

Jeżeli A1 nie ma jeszcze w aktach, warto przedłożyć wszystkie dokumenty potwierdzające pracę: umowy o pracę, aneksy, listy płac, potwierdzenia przelewów wynagrodzenia, ewidencję czasu pracy, dokumenty podatkowe, potwierdzenia zgłoszenia do ubezpieczeń, korespondencję z pracodawcą i dowody rzeczywistego wykonywania obowiązków.

Zobacz również:

• praca za granicą a minimalna emerytura w Polsce
• zaległe składki ZUS przy JDG – co można zrobić i czego nie wolno

Czy trzeba było wyrejestrować się z ZUS w Polsce?

W praktyce po zmianie tytułu do podlegania ubezpieczeniom trzeba zadbać o prawidłowe dokumenty zgłoszeniowe i wyrejestrowujące w ZUS. Sama techniczna ścieżka zależy jednak od tego, czy chodzi o wyłącznie osobę ubezpieczoną, czy także o status płatnika składek, oraz czy działalność była dalej prowadzona gospodarczo, mimo że nie podlegała polskim ubezpieczeniom społecznym.

Nie można więc przyjąć jednej automatycznej reguły dla każdej sprawy. Dokumentacja składana do ZUS powinna odpowiadać faktycznej sytuacji ubezpieczeniowej i okresom podlegania. W sporze z ZUS najważniejsze jest jednak nie samo techniczne wyrejestrowanie, lecz ustalenie ustawodawstwa właściwego według art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 oraz procedury z art. 16 rozporządzenia nr 987/2009.

Brak szybkiego zgłoszenia zmiany sytuacji może utrudnić obronę, ale sam w sobie nie przesądza jeszcze, że przez cały czas należało opłacać składki w Polsce.

Co grozi, jeżeli słowackie zatrudnienie nie zostanie uznane?

Jeżeli weryfikacja wykaże, że praca na Słowacji była pozorna, incydentalna albo nie stanowiła rzeczywistego tytułu do podlegania tamtejszemu systemowi, ZUS może uznać, że przez sporne okresy podlegał Pan polskim ubezpieczeniom jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność.

W takiej sytuacji ZUS może wydać decyzję ustalającą podleganie ubezpieczeniom i dochodzić:

• zaległych składek na ubezpieczenia społeczne,
• składki na ubezpieczenie zdrowotne – według zasad obowiązujących w danych okresach,
• odsetek za zwłokę liczonych zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

W zależności od dat i przebiegu sprawy może pojawić się też kwestia przedawnienia należności składkowych. Co do zasady należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po 5 latach od dnia, w którym stały się wymagalne – art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Trzeba jednak sprawdzić, czy bieg przedawnienia nie został zawieszony albo przerwany wskutek konkretnych czynności ZUS.

Jak bronić się w postępowaniu przed ZUS i przed sądem?

Jeżeli sprawa już trafiła do sądu albo został Pan wezwany w charakterze świadka czy strony, warto skoncentrować się na faktach, które mają znaczenie dla ustalenia ustawodawstwa właściwego. Najistotniejsze będą:

• czy praca na Słowacji była rzeczywiście wykonywana,
• gdzie była wykonywana i w jakim okresie,
• jaki był zakres obowiązków i wymiar czasu pracy,
• czy wynagrodzenie było realnie wypłacane,
• czy pracodawca słowacki zgłosił Pana do tamtejszych ubezpieczeń,
• czy instytucja słowacka potwierdza podleganie jej ustawodawstwu.

W odwołaniu od decyzji ZUS warto powoływać konkretnie art. 11 ust. 1 i art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 oraz art. 16 rozporządzenia nr 987/2009. Jeżeli jest A1 – trzeba podnieść jego wiążący charakter. Jeżeli A1 jeszcze nie wydano – należy wnosić o uwzględnienie toczącego się postępowania przed instytucją słowacką i pełnej dokumentacji dowodowej.

Pomoc pełnomocnika procesowego bywa szczególnie przydatna, gdy ZUS kwestionuje autentyczność lub realność zatrudnienia, gdy trzeba analizować akta z korespondencją między instytucjami polską i słowacką albo gdy sprawa obejmuje kilka lat zaległości.

Tabela: kiedy większa szansa na wygraną z ZUS?

Czy ma Pan szansę wygrać z ZUS?

Tak, ale tylko wtedy, gdy słowackie zatrudnienie było rzeczywiste i zostanie to dobrze udowodnione. Sama obecność umowy o pracę nie wystarczy, jeżeli ZUS wykaże, że nie doszło do realnego wykonywania pracy. Z kolei jeżeli ma Pan mocne dokumenty, wynagrodzenie było wypłacane, a instytucja słowacka potwierdzi podleganie tamtejszemu ustawodawstwu, szanse na skuteczną obronę są realne.

Ostateczna ocena zależy więc od konkretnego stanu faktycznego: treści umów, czasu i miejsca wykonywania pracy, dokumentacji płacowej, przebiegu korespondencji między instytucjami oraz ewentualnego wydania A1.

Zobacz również:

• działalność w Polsce i praca za granicą – ZUS, składki i formalności
• wezwanie do sądu podczas pobytu za granicą – co zrobić

FAQ

Czy etat na Słowacji automatycznie zwalnia z ZUS w Polsce?

Nie automatycznie. Co do zasady zastosowanie ma art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004, ale trzeba jeszcze wykazać, że zatrudnienie na Słowacji było rzeczywiste i podlegało tamtejszemu systemowi.

Czy bez A1 nie da się wygrać z ZUS?

Da się, ale jest trudniej. A1 to bardzo mocny dowód, natomiast bez niego trzeba opierać się na pełnej dokumentacji zatrudnienia i stanowisku zagranicznej instytucji.

Czy ZUS może naliczyć odsetki od zaległych składek?

Tak. Jeżeli uzna, że składki w Polsce były należne, może doliczyć odsetki za zwłokę na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Czy warto skorzystać z prawnika?

Zwykle tak, jeżeli sprawa dotyczy kilku lat, dużych zaległości, sporu o autentyczność zatrudnienia albo korespondencji między instytucjami dwóch państw. W takich sprawach błędy dowodowe są kosztowne.

Źródła

• art. 11 ust. 1 oraz art. 13 ust. 3 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
• art. 16 ust. 1–2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004
• art. 23 ust. 1 oraz art. 24 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• orzecznictwo TSUE dotyczące wiążącego charakteru zaświadczeń A1 wydanych przez właściwą instytucję państwa członkowskiego