Studia doktoranckie bez obrony a emerytura z ZUS

Studia doktoranckie bez obrony a okres nieskładkowy

W opisanej sytuacji istnieją argumenty, aby domagać się uwzględnienia okresu studiów doktoranckich przy ustalaniu emerytury lub kapitału początkowego. Kluczowe znaczenie ma art. 7 pkt 9a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem okresami nieskładkowymi są okresy odbywania studiów doktoranckich i aspirantury naukowej w wymiarze określonym w decyzji o ich utworzeniu.

To ważne, ponieważ ustawodawca inaczej uregulował zwykłe studia wyższe. Przy nauce w szkole wyższej na jednym kierunku art. 7 pkt 9 wymaga ukończenia nauki, natomiast przy studiach doktoranckich art. 7 pkt 9a takiego warunku nie zawiera. Oznacza to, że brak obrony doktoratu i brak stopnia doktora nie powinny automatycznie przekreślać możliwości zaliczenia tego okresu jako nieskładkowego.

Jeżeli więc w latach 1976-1979 faktycznie odbywał Pan stacjonarne studium doktoranckie, zaliczał przewidziane egzaminy i może Pan uzyskać z uczelni dokładne zaświadczenie, ma Pan realne podstawy, aby żądać ponownej oceny sprawy przez ZUS. Samo sformułowanie, że był Pan „słuchaczem stacjonarnego studium doktoranckiego”, może być niewystarczające, jeżeli nie wskazuje dokładnie dat, wymiaru studiów i podstawy prowadzenia studium. Warto więc postarać się o pełniejsze zaświadczenie.

Jakie dokumenty przedstawić w ZUS?

W praktyce o wyniku sprawy często decyduje nie samo powołanie się na przepis, lecz jakość dokumentów. ZUS może wymagać wyjaśnienia, czy chodziło rzeczywiście o studia doktoranckie w rozumieniu ówczesnych przepisów, jaki był ich wymiar i czy dana osoba faktycznie je odbywała.

Najlepiej uzyskać z uczelni zaświadczenie, które obejmuje:

• pełną nazwę uczelni, wydziału lub jednostki prowadzącej studium doktoranckie,
• dokładne daty rozpoczęcia i zakończenia uczestnictwa w studium,
• informację, że były to studia doktoranckie albo stacjonarne studium doktoranckie,
• wymiar studiów określony w decyzji o ich utworzeniu, regulaminie albo innym dokumencie jednostki,
• informację o zaliczonych latach, semestrach, egzaminach lub innych obowiązkach, jeżeli uczelnia może ją potwierdzić,
• informację o pobieranym stypendium i ewentualnych składkach, jeżeli taka dokumentacja istnieje.

Jeżeli ZUS domaga się „dyplomu ukończenia studiów”, trzeba ustalić, czy chodzi o dyplom ukończenia wcześniejszych studiów wyższych, czy o dokument równoznaczny z ukończeniem studiów doktoranckich. Brak dyplomu doktorskiego nie powinien być decydujący, bo przepisy o okresie nieskładkowym dla studiów doktoranckich nie uzależniają zaliczenia tego okresu od obrony doktoratu.

Kiedy doktorat może być okresem składkowym?

Co do zasady okres studiów doktoranckich bez udokumentowanych składek jest rozpatrywany jako okres nieskładkowy. Inaczej może być wtedy, gdy jednostka prowadząca studia opłacała za doktoranta składki na ubezpieczenie społeczne albo gdy z innych dokumentów wynika tytuł ubezpieczenia. Wówczas należy rozważyć zaliczenie takiego okresu jako składkowego, ponieważ w starym sposobie obliczania świadczenia okres składkowy jest liczony korzystniej niż nieskładkowy.

Nie można jednak zaliczyć tego samego czasu podwójnie. Jeżeli ten sam okres mógłby być oceniany jako składkowy i nieskładkowy, stosuje się rozwiązanie korzystniejsze dla ubezpieczonego. W praktyce trzeba więc porównać dokumenty z uczelni, dokumenty płacowe, informacje o stypendium oraz ewentualne potwierdzenia zgłoszenia do ubezpieczeń.

Osoby szukające szerszych informacji o świadczeniach mogą skorzystać z działu emerytura oraz działu ZUS.

Limit okresów nieskładkowych i wpływ na wysokość emerytury

Trzeba pamiętać, że nawet prawidłowo udokumentowany okres nieskładkowy nie zawsze zostanie uwzględniony w pełnym wymiarze. Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy emerytalnej okresy nieskładkowe przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz obliczaniu ich wysokości uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych.

Przy osobach urodzonych po 31 grudnia 1948 r. istotne znaczenie może mieć także kapitał początkowy. Zgodnie z art. 174 ustawy emerytalnej przy jego ustalaniu przyjmuje się okresy składkowe z art. 6 i okresy nieskładkowe z art. 7 przebyte przed 1 stycznia 1999 r., z uwzględnieniem ograniczenia z art. 5 ust. 2. Oznacza to, że studia doktoranckie z lat 1976-1979 mogą wpływać na kapitał początkowy, a przez to na wysokość emerytury, ale wynik zależy od całego przebiegu ubezpieczenia.

Co zrobić, gdy ZUS nie zaliczy studiów doktoranckich?

Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, należy najpierw dokładnie sprawdzić jej uzasadnienie. Inaczej argumentuje się sprawę, gdy ZUS kwestionuje sam fakt odbywania studiów doktoranckich, inaczej gdy kwestionuje ich wymiar, a jeszcze inaczej, gdy błędnie uzależnia zaliczenie okresu od obrony pracy doktorskiej.

W odwołaniu warto wskazać, że art. 7 pkt 9a ustawy emerytalnej mówi o odbywaniu studiów doktoranckich, a nie o ich ukończeniu, obronie rozprawy doktorskiej czy uzyskaniu stopnia doktora. Pomocne może być również powołanie się na linię orzeczniczą, w której podkreślano, że warunek ukończenia dotyczy zwykłych studiów wyższych z art. 7 pkt 9, natomiast nie został wpisany do art. 7 pkt 9a dotyczącego studiów doktoranckich.

Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Składa się je za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, co do zasady w terminie miesiąca od doręczenia decyzji. Do odwołania warto dołączyć pełne zaświadczenie uczelni, ewentualne dokumenty o stypendium, indeks, karty zaliczeń, korespondencję z uczelnią oraz inne dowody potwierdzające faktyczne odbywanie studiów.

FAQ

Czy trzeba obronić doktorat, aby ZUS zaliczył studia doktoranckie?

Nie zawsze. Art. 7 pkt 9a ustawy emerytalnej mówi o odbywaniu studiów doktoranckich, a nie o obronie pracy doktorskiej. Brak obrony nie powinien samodzielnie uzasadniać odmowy.

Czy zaświadczenie, że byłem słuchaczem studium doktoranckiego, wystarczy?

Może wystarczyć, ale najlepiej, aby zaświadczenie zawierało daty, tryb, wymiar studiów i informację, że chodziło o studia doktoranckie. Im bardziej ogólne zaświadczenie, tym większe ryzyko sporu z ZUS.

Czy ZUS może żądać dyplomu doktora?

ZUS może żądać dokumentów potwierdzających przebieg nauki, ale dyplom doktora nie jest warunkiem zaliczenia okresu studiów doktoranckich jako okresu nieskładkowego. Warto natomiast wyjaśnić, czy ZUS nie żąda dyplomu ukończenia wcześniejszych studiów wyższych.

Czy całe trzy lata doktoratu zawsze podwyższą emeryturę?

Nie zawsze. Okresy nieskładkowe są uwzględniane tylko w granicach limitu jednej trzeciej okresów składkowych. Znaczenie ma także to, czy okres wpływa na kapitał początkowy i czy nie pokrywa się z innym, korzystniejszym okresem.

Co zrobić po odmowie ZUS?

Należy sprawdzić uzasadnienie decyzji, uzupełnić dokumenty z uczelni i rozważyć odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Odwołanie składa się przez ZUS zwykle w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Źródła

• art. 5, art. 7 pkt 9 i 9a, art. 11, art. 53 oraz art. 173-174 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst aktu w serwisie ELI,
• informacje ZUS dotyczące kapitału początkowego - kapitał początkowy w ZUS,
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 14 czerwca 2007 r., sygn. III AUa 1196/06, oraz późniejsze orzecznictwo odwołujące się do tej linii interpretacyjnej,
• postanowienie Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2023 r., II USK 232/22, wskazujące na odmienność warunku ukończenia studiów wyższych i regulacji dotyczącej studiów doktoranckich.