Zmiana zarzutów w postępowaniu karnym i dostęp do akt

Kiedy prokurator może przedstawić zarzuty?

Podstawową regulację zawiera art. 313 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego. Jeżeli dane istniejące w chwili wszczęcia śledztwa albo zebrane w jego toku dostatecznie uzasadniają podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba, sporządza się postanowienie o przedstawieniu zarzutów, ogłasza je niezwłocznie podejrzanemu i przesłuchuje się go. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy ogłoszenie postanowienia albo przesłuchanie podejrzanego nie jest możliwe z powodu jego ukrywania się lub nieobecności w kraju.

Treść postanowienia określa art. 313 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Postanowienie powinno wskazywać podejrzanego, dokładnie określać zarzucany czyn oraz podawać kwalifikację prawną. Od tej chwili osoba, wobec której wydano postanowienie, jest podejrzanym w rozumieniu art. 71 § 1 Kodeksu postępowania karnego i korzysta z praw strony postępowania przygotowawczego.

W praktyce oznacza to między innymi prawo do obrony wynikające z art. 6 Kodeksu postępowania karnego, prawo do składania wyjaśnień albo odmowy ich składania na podstawie art. 175 § 1 Kodeksu postępowania karnego oraz prawo do korzystania z pomocy obrońcy zgodnie z art. 77 Kodeksu postępowania karnego.

Zmiana zarzutów w postępowaniu karnym

Zmiana zarzutów jest normalną instytucją postępowania przygotowawczego, ale musi odpowiadać warunkom z art. 314 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten nakazuje wydać niezwłocznie nowe postanowienie, ogłosić je podejrzanemu i przesłuchać go, jeżeli w toku śledztwa okaże się, że:

• podejrzanemu należy zarzucić czyn nieobjęty wcześniejszym postanowieniem o przedstawieniu zarzutów,
• ten sam czyn należy opisać w zmienionej w istotny sposób postaci,
• czyn zarzucany należy zakwalifikować z surowszego przepisu.

Nie każda korekta redakcyjna wymaga nowego postanowienia. Nowe postanowienie jest potrzebne wtedy, gdy zmiana ma znaczenie dla granic obrony podejrzanego, czyli wpływa na opis zachowania, czas, miejsce, pokrzywdzonego, wysokość szkody, sposób działania, liczbę czynów albo surowszą kwalifikację prawną.

Jeżeli prokurator uznał, że oprócz oszustwa z art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny w grę wchodzi także paserstwo z art. 291 § 1 Kodeksu karnego, kwalifikacja kumulatywna z art. 11 § 2 Kodeksu karnego albo czyn ciągły z art. 12 § 1 Kodeksu karnego, powinien ocenić, czy wymaga to nowego postanowienia na podstawie art. 314 Kodeksu postępowania karnego. Co do zasady przy dodaniu nowego czynu albo istotnej zmianie kwalifikacji takie postanowienie jest konieczne.

Jeżeli sprawa dotyczy czynów sprzed wielu lat, trzeba dodatkowo pamiętać o art. 4 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w czasie popełnienia czynu, stosuje się ustawę nową, chyba że ustawa poprzednia jest względniejsza dla sprawcy. Ta zasada może mieć znaczenie zwłaszcza przy zmianach przepisów karnych materialnych albo zagrożenia karą.

Co powinno się stać po zmianie zarzutów?

Po wydaniu nowego postanowienia na podstawie art. 314 Kodeksu postępowania karnego podejrzanemu trzeba je ogłosić oraz przesłuchać go co do zmienionych lub nowych zarzutów. W praktyce podejrzany powinien otrzymać realną możliwość odniesienia się do nowego opisu czynu i nowej kwalifikacji prawnej.

Na podstawie art. 313 § 3 Kodeksu postępowania karnego podejrzany może żądać podania mu ustnie podstaw zarzutów, a także sporządzenia uzasadnienia postanowienia na piśmie. Żądanie można zgłosić do czasu zawiadomienia o terminie końcowego zaznajomienia z materiałami śledztwa. Pisemne uzasadnienie powinno zostać doręczone podejrzanemu i jego obrońcy w terminie 14 dni.

Warto złożyć taki wniosek na piśmie i zachować potwierdzenie nadania albo złożenia w prokuraturze. Uzasadnienie zarzutów ułatwia ocenę, czy prokurator opiera zmianę na nowych dowodach, czy tylko na odmiennej interpretacji dotychczasowego materiału.

Oszustwo, paserstwo, kwalifikacja kumulatywna i czyn ciągły

Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego polega na doprowadzeniu innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie błędu albo niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Przepis przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

Paserstwo z art. 291 § 1 Kodeksu karnego obejmuje nabycie, pomoc w zbyciu, przyjęcie albo pomoc w ukryciu rzeczy uzyskanej za pomocą czynu zabronionego. Przepis przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli jeden czyn wyczerpuje znamiona określone w dwóch albo więcej przepisach ustawy karnej, stosuje się art. 11 § 2 Kodeksu karnego, czyli tak zwaną kwalifikację kumulatywną. Wtedy, zgodnie z art. 11 § 3 Kodeksu karnego, sąd wymierza karę na podstawie przepisu przewidującego karę najsurowszą.

Czyn ciągły z art. 12 § 1 Kodeksu karnego może zostać przyjęty wtedy, gdy dwa lub więcej zachowań podjęto w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru. W przypadku zamachu na dobro osobiste dodatkowo wymagana jest tożsamość pokrzywdzonego. To, czy takie warunki są spełnione, zależy od konkretnych dowodów w aktach.

Jeżeli w tle sprawy pojawia się podrobienie podpisu na fakturze, prokurator może także badać, czy zachodzą przesłanki przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów, w szczególności z art. 270 § 1 Kodeksu karnego. Nie oznacza to jednak automatycznie odpowiedzialności za ten czyn. Konieczne jest ustalenie, kto podpisał dokument, w jakim celu oraz czy dokument miał znaczenie prawne.

Dostęp do akt w postępowaniu przygotowawczym

Zasady dostępu do akt określa art. 156 § 5 Kodeksu postępowania karnego. W toku postępowania przygotowawczego stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta, umożliwia sporządzanie odpisów lub kopii oraz wydaje odpłatnie uwierzytelnione odpisy lub kopie za zgodą prowadzącego postępowanie przygotowawcze.

Oznacza to, że podejrzany powinien złożyć wniosek o udostępnienie akt do prokuratora albo innego organu prowadzącego postępowanie. We wniosku warto wskazać, czy chodzi o przeglądanie całości akt, wykonanie zdjęć, uzyskanie kopii konkretnych kart, czy dostęp obrońcy do akt.

Odmowa nie powinna być lakoniczna. Jeżeli organ odmawia dostępu, powinien wskazać przyczynę procesową. Na odmowę udostępnienia akt w postępowaniu przygotowawczym stronie przysługuje zażalenie na podstawie art. 159 Kodeksu postępowania karnego. Jeżeli odmowę wydał prokurator, zażalenie rozpoznaje sąd.

Jeżeli chcesz ustalić, czy w ogóle toczy się przeciwko Tobie postępowanie karne i jaki jest dostęp do informacji, znaczenie ma to, czy masz już status podejrzanego, czy organ prowadzi jeszcze czynności w sprawie, a nie przeciwko konkretnej osobie.

Akta przy tymczasowym aresztowaniu i innych środkach zapobiegawczych

Jeżeli w sprawie stosowano tymczasowe aresztowanie, trzeba odróżnić ogólny wgląd do akt od dostępu do materiałów, na których prokurator opiera wniosek o areszt albo przedłużenie aresztu. Zgodnie z art. 156 § 5a Kodeksu postępowania karnego, w razie złożenia wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania podejrzanemu i jego obrońcy udostępnia się niezwłocznie akta sprawy w części zawierającej treść dowodów dołączonych do wniosku.

Środki zapobiegawcze można stosować tylko w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego ciężkiego przestępstwa. Wynika to z art. 249 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Tymczasowe aresztowanie powinno być środkiem ostatecznym, co wynika z art. 257 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Jeżeli w postępowaniu karnym zastosowano wobec Ciebie dozór Policji, zakaz opuszczania kraju albo inne środki zapobiegawcze, można składać wniosek o ich uchylenie albo zmianę na podstawie art. 254 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Na postanowienie w przedmiocie środka zapobiegawczego co do zasady przysługuje zażalenie na zasadach art. 252 Kodeksu postępowania karnego.

Końcowe zaznajomienie z materiałami śledztwa

Odrębne znaczenie ma końcowe zaznajomienie z materiałami postępowania przygotowawczego. Zgodnie z art. 321 § 1 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli istnieją podstawy do zamknięcia śledztwa, na wniosek podejrzanego lub jego obrońcy prowadzący postępowanie powiadamia ich o terminie końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania.

Po takim zaznajomieniu podejrzany i obrońca mogą składać wnioski dowodowe. W praktyce jest to ostatni moment, aby przed skierowaniem aktu oskarżenia wskazać braki postępowania, zgłosić dowody korzystne dla podejrzanego albo zakwestionować sposób ujęcia zarzutów.

Jeżeli w toku sprawy pojawiają się wątpliwości co do właściwości prokuratury, sposobu prowadzenia czynności albo innych decyzji organu, znaczenie mogą mieć również sprzeciwy proceduralne wobec działań prokuratora. Trzeba jednak dobierać środek do konkretnej decyzji: raz właściwe będzie zażalenie, innym razem wniosek dowodowy, wniosek o wyłączenie osoby prowadzącej czynność albo skarga na przewlekłość.

Przewlekłość sprawy karnej

Jeżeli od przedstawienia zarzutów mija wiele lat, warto zbadać, czy nie doszło do przewlekłości postępowania. Zgodnie z art. 2 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania karnego jednym z celów postępowania jest rozstrzygnięcie sprawy w rozsądnym terminie.

Instrumentem ochrony jest skarga na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki. Ocena zależy od stopnia skomplikowania sprawy, aktywności organów, liczby dowodów i zachowania stron.

Jeżeli sprawa trafi już do sądu, mogą pojawić się inne kwestie organizacyjne, w tym zmiany w procesie karnym, na przykład związane ze składem sądu albo koniecznością ponowienia części czynności.

FAQ

Jak praktycznie działać?

1. Poproś o odpis albo kopię nowego postanowienia o przedstawieniu zarzutów.
2. Złóż wniosek o ustne podanie podstaw zarzutów i pisemne uzasadnienie na podstawie art. 313 § 3 Kodeksu postępowania karnego.
3. Porównaj nowe zarzuty z poprzednimi: opis czynu, kwalifikację, daty, kwoty, pokrzywdzonych i dowody.
4. Złóż pisemny wniosek o dostęp do akt na podstawie art. 156 § 5 Kodeksu postępowania karnego.
5. Jeżeli organ odmówi wglądu do akt, rozważ zażalenie na podstawie art. 159 Kodeksu postępowania karnego.
6. Jeżeli zastosowano środki zapobiegawcze, oceń możliwość wniosku o ich uchylenie albo zmianę na podstawie art. 254 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Źródła

• Art. 6, art. 71 § 1, art. 77, art. 156 § 5 i § 5a, art. 159, art. 175 § 1, art. 249 § 1, art. 252, art. 254 § 1, art. 257 § 1, art. 313 § 1-3, art. 314 oraz art. 321 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego.
• Art. 4 § 1, art. 11 § 2-3, art. 12 § 1, art. 270 § 1, art. 286 § 1 oraz art. 291 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.
• Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.