Druga żona a spadek po mężu – jak zabezpieczyć mieszkanie i swoje prawa

Co należy się drugiej żonie po śmierci męża?

Określenie „druga żona” nie ma samodzielnego znaczenia prawnego. W prawie spadkowym liczy się to, że w chwili śmierci spadkodawcy istniało ważne małżeństwo. Jeżeli więc była Pani żoną zmarłego w dniu jego śmierci, należy Pani do kręgu spadkobierców ustawowych na podstawie art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołani do spadku z ustawy są małżonek i dzieci spadkodawcy, a dziedziczą oni w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli więc mąż miał jedno dziecko, to przy dziedziczeniu ustawowym żona i córka dziedziczą po 1/2 spadku.

Wnuk nie dziedziczy obok żyjącego dziecka spadkodawcy. Wnuk wchodziłby do dziedziczenia ustawowego dopiero wtedy, gdyby dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku albo było traktowane tak, jakby nie dożyło, zgodnie z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego.

Najpierw trzeba ustalić, czy mieszkanie było wspólne, czy należało tylko do męża

To najważniejsza kwestia praktyczna. Jeżeli między małżonkami obowiązywała ustawowa wspólność majątkowa, to z chwilą śmierci jednego z nich wspólność ustaje. Wynika to z art. 31 § 1 oraz art. 50¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Co do zasady udziały małżonków w majątku wspólnym są równe.

W takiej sytuacji najpierw wydziela się Pani własny udział w majątku wspólnym, a dopiero udział należący do zmarłego wchodzi do spadku. Jeżeli więc mieszkanie było objęte wspólnością ustawową, to co do zasady 1/2 lokalu należy już do Pani, a dziedziczeniu podlega tylko druga połowa.

Jeżeli natomiast mieszkanie stanowiło majątek osobisty męża, na przykład zostało nabyte przed ślubem, odziedziczone albo otrzymane w darowiźnie wyłącznie do jego majątku osobistego, wtedy całe mieszkanie wchodzi do spadku. Podstawę rozróżnienia daje art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy mąż może zapisać mieszkanie wnukowi?

Tak. Jeżeli mieszkanie należy do majątku osobistego męża, może on rozrządzić nim na wypadek śmierci w testamencie albo przekazać je za życia, np. w drodze darowizny lub umowy dożywocia. Trzeba jednak odróżnić kilka mechanizmów, bo dają one różny poziom ochrony dla żony.

Testament pozwala powołać do spadku córkę, wnuka albo inną osobę. Podstawą jest art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Darowizna mieszkania za życia przenosi własność już teraz. Jeżeli zostanie dokonana na rzecz wnuka, po śmierci męża może wpływać na obliczenie zachowku według art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego.

Umowa dożywocia bywa korzystniejsza od darowizny, gdy celem jest pełne zabezpieczenie osoby mieszkającej w lokalu. Na podstawie art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego właściciel może przenieść własność nieruchomości w zamian za dożywotnie utrzymanie. W praktyce można tak ukształtować obowiązki nabywcy, by zapewniały mieszkanie, opiekę i określone świadczenia.

Jeżeli w rodzinie istnieje ryzyko konfliktu, warto przeczytać także materiał: sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Jak najlepiej zabezpieczyć żonę w mieszkaniu?

Jeżeli celem jest to, aby po śmierci męża mogła Pani spokojnie mieszkać w lokalu do końca życia, najbezpieczniejsze są rozwiązania rzeczowe ujawniane w akcie notarialnym, a najlepiej również w księdze wieczystej.

1. Służebność osobista mieszkania
Na podstawie art. 296 Kodeksu cywilnego nieruchomość można obciążyć na rzecz oznaczonej osoby fizycznej prawem, którego treść odpowiada służebności gruntowej. W odniesieniu do mieszkania szczegółowe uprawnienie przewiduje art. 301 § 1 Kodeksu cywilnego – mający służebność mieszkania może korzystać z pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku w zakresie potrzebnym do zaspokajania swoich potrzeb mieszkaniowych.

To rozwiązanie jest bardzo praktyczne, bo nawet gdy właścicielem zostanie wnuk, Pani prawo do zamieszkiwania pozostaje skuteczne wobec kolejnych właścicieli nieruchomości, jeżeli zostało prawidłowo ustanowione.

2. Użytkowanie
W niektórych sytuacjach można rozważyć ustanowienie użytkowania na podstawie art. 252 Kodeksu cywilnego, ale przy potrzebie zwykłego, osobistego zamieszkiwania najczęściej lepsza jest służebność mieszkania.

3. Umowa dożywocia
Jeżeli mieszkanie ma zostać przekazane wnukowi już za życia, a w zamian ma on zapewnić Pani możliwość zamieszkiwania i utrzymania, dożywocie daje zwykle szerszą ochronę niż sama darowizna z poleceniem. Zakres obowiązków można bardzo konkretnie rozpisać w akcie notarialnym.

4. Sam testament to za mało
Testament może zobowiązać spadkobierców do wykonania określonych rozrządzeń, ale sam w sobie nie daje tak silnej, rzeczowej ochrony jak służebność ujawniona w księdze wieczystej. Jeżeli relacje rodzinne są napięte, samo liczenie na dobrą wolę córki lub wnuka jest ryzykowne.

Czy przysługuje Pani zachowek?

Co do zasady tak, jeżeli jako małżonek byłaby Pani powołana do spadku z ustawy, a mąż rozdysponuje majątek w taki sposób, że nie otrzyma Pani należnego minimum. Podstawą jest art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z tym przepisem zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek w wysokości połowy wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy – w wysokości dwóch trzecich tego udziału.

Jeżeli więc przy dziedziczeniu ustawowym przysługiwałby Pani udział 1/2 spadku, to zachowek co do zasady wyniesie 1/4 wartości substratu zachowku. Gdyby była Pani trwale niezdolna do pracy, co wymaga oceny konkretnego stanu faktycznego i dowodów, zachowek wynosiłby 1/3 wartości tego substratu.

Na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo jego uzupełnienia.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się przeciwko spadkobiercy testamentowemu. Jeżeli jednak spadkodawca za życia wyzbył się majątku przez darowizny, zastosowanie mają również art. 999¹ oraz art. 1000 Kodeksu cywilnego, które pozwalają dochodzić uzupełnienia zachowku od osób obdarowanych – w granicach określonych przez ustawę.

W praktyce oznacza to, że jeśli mąż przekaże mieszkanie wnukowi darowizną, a w chwili śmierci nie pozostawi majątku pozwalającego pokryć zachowek, może Pani dochodzić roszczenia od obdarowanego wnuka.

Jak liczy się zachowek przy wcześniejszych darowiznach?

Przy obliczaniu zachowku bierze się pod uwagę nie tylko majątek pozostawiony w chwili śmierci, ale także dolicza się niektóre darowizny. Wynika to z art. 993 Kodeksu cywilnego.

Z kolei art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

To ważne, bo córka spadkodawcy jest jego zstępną, a więc osobą uprawnioną do zachowku. W praktyce darowizny dokonane na jej rzecz mogą mieć istotne znaczenie przy obliczeniu Pani roszczenia. Ocena zależy jednak od dokładnych dat, rodzaju przekazanego majątku i treści dokumentów.

Zobacz również:

• jak zabezpieczyć dom przed dziedziczeniem przez dzieci pozamałżeńskie
• dziedziczenie środków z IKE po śmierci małżonka

Jaki jest termin na dochodzenie zachowku?

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu – gdy zachowek wynika z testamentu, albo od otwarcia spadku – gdy roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny. Wynika to z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce nie warto zwlekać. Najpierw zwykle ustala się krąg spadkobierców i podstawę dziedziczenia, a potem wysyła wezwanie do zapłaty z wyliczeniem roszczenia.

Czy trzeba najpierw przeprowadzić sprawę spadkową?

Najczęściej tak, bo dla bezpiecznego dochodzenia roszczeń potrzebne jest formalne wykazanie, kto jest spadkobiercą i na jakiej podstawie dziedziczy. Można to zrobić przez:

• postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego,
• albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza – zgodnie z ustawą z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Dopiero potem łatwiej ustalić, do kogo kierować wezwanie do zapłaty, a w razie potrzeby pozew. Jeżeli spadkobiercy są skonfliktowani lub majątek jest złożony, dalszym etapem bywa podział nieruchomości po śmierci współwłaściciela – prawa i rozliczenia.

Co w praktyce jest dla Pani najkorzystniejsze?

Jeżeli priorytetem jest spokojne mieszkanie do końca życia, najkorzystniejsze bywa:

1. ustalenie, czy mieszkanie jest wspólne czy osobiste,
2. jeżeli ma trafić do wnuka – ustanowienie na Pani rzecz notarialnej służebności osobistej mieszkania,
3. rozważenie umowy dożywocia zamiast zwykłej darowizny, jeżeli przekazanie ma nastąpić jeszcze za życia,
4. dodatkowe uporządkowanie testamentu, aby ograniczyć przyszły spór.

Jeżeli mąż pozostawi jedynie testament bez rzeczowego zabezpieczenia Pani prawa do mieszkania, ryzyko konfliktu z córką lub wnukiem pozostaje realne. Samo moralne zobowiązanie spadkobierców nie daje takiej ochrony jak prawo wpisane do księgi wieczystej.

FAQ

Czy druga żona dziedziczy mniej niż dzieci z pierwszego małżeństwa?

Nie. Jeżeli w chwili śmierci istniało ważne małżeństwo, żona dziedziczy na zasadach z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Sam fakt, że jest to kolejne małżeństwo, nie zmniejsza jej praw.

Czy wnuk może odziedziczyć mieszkanie zamiast córki?

Tak, ale zwykle na podstawie testamentu albo darowizny. Przy dziedziczeniu ustawowym wnuk nie dziedziczy obok żyjącego dziecka spadkodawcy.

Czy testament wystarczy, aby żona mogła mieszkać w lokalu do śmierci?

Nie zawsze. Najpewniejszą ochronę daje służebność osobista mieszkania albo odpowiednio przygotowana umowa dożywocia. Testament nie zastępuje rzeczowego prawa do lokalu.

Ile czasu jest na pozew o zachowek?

Co do zasady 5 lat – zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Początek biegu terminu zależy od tego, czy chodzi o testament, czy o roszczenie związane z darowizną.

Czy zachowek daje prawo do mieszkania?

Nie. Zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Prawo do dalszego zamieszkiwania trzeba zabezpieczyć osobno, najlepiej przez notarialną służebność mieszkania albo dożywocie.

Źródła

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91