Dziedziczenie środków z IKE po śmierci małżonka

Najpierw trzeba ustalić, czy w IKE wskazano osoby uprawnione

W przypadku Indywidualnego Konta Emerytalnego kluczowe znaczenie ma to, czy oszczędzający złożył dyspozycję wskazania osób uprawnionych do otrzymania środków po swojej śmierci. Podstawę prawną stanowi art. 11 ust. 1 pkt 1 oraz art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego.

Z tych przepisów wynika, że oszczędzający może wskazać jedną lub więcej osób, którym zostaną wypłacone środki po jego śmierci. Jeżeli takie wskazanie zostało skutecznie złożone i nie zostało później zmienione albo odwołane, instytucja finansowa wypłaca środki osobie uprawnionej na zasadach określonych w ustawie o IKE i IKZE, a nie według reguł dziedziczenia ustawowego.

W praktyce oznacza to, że przed analizą spadkową należy zażądać od instytucji prowadzącej IKE informacji, czy zmarły złożył dyspozycję na wypadek śmierci oraz jaki był jej zakres procentowy lub udziałowy.

Czy środki z IKE zawsze wchodzą do spadku?

Nie. Jeżeli są wskazane osoby uprawnione, środki objęte dyspozycją po śmierci oszczędzającego nie wchodzą do masy spadkowej w zakresie, w jakim przypadają tym osobom. Wynika to z konstrukcji wypłaty na rzecz osoby uprawnionej przewidzianej w art. 34 ust. 1 i ust. 2 ustawy o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego.

Jeżeli natomiast brak skutecznie wskazanych osób uprawnionych albo wskazane osoby nie żyją i nie ma aktualnej dyspozycji, środki podlegają przekazaniu spadkobiercom. Wtedy stosuje się zasady prawa spadkowego z ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Dla porównania zwykłe środki pozostawione na rachunku bankowym podlegają innym zasadom; osobno opisujemy dziedziczenie pieniędzy z konta po śmierci właściciela.

To rozróżnienie jest bardzo ważne, bo często błędnie zakłada się, że całe IKE zawsze podlega dziedziczeniu. Tymczasem pierwszy etap to zawsze weryfikacja dyspozycji złożonej w instytucji finansowej.

Znaczenie majątku wspólnego małżonków

Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, trzeba dodatkowo ustalić, jaka część środków zgromadzonych na IKE została nabyta z majątku wspólnego. Podstawą prawną jest art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich.

Jednocześnie do majątku osobistego należą składniki wymienione w art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, np. przedmioty nabyte przed ślubem albo nabyte przez dziedziczenie lub darowiznę, chyba że darczyńca lub spadkodawca postanowił inaczej.

Dlatego nie można automatycznie przyjąć, że całe IKE było wspólne. Trzeba sprawdzić, z jakich środków pochodziły wpłaty, kiedy były dokonywane i czy małżonkowie mieli wspólność ustawową, rozdzielność majątkową albo umowną modyfikację ustroju.

Jak liczy się udział żyjącego małżonka?

Jeżeli wpłaty na IKE były dokonywane z majątku wspólnego, co do zasady przyjmuje się równe udziały małżonków w majątku wspólnym. Wynika to z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że po ustaniu wspólności wskutek śmierci jednego z małżonków żyjący małżonek ma własny udział w majątku wspólnym, zwykle wynoszący 1/2.

W praktyce bardzo często prowadzi to do wniosku, że połowa środków zgromadzonych z pieniędzy wspólnych należy do żyjącego małżonka poza spadkiem, a tylko druga połowa po zmarłym wchodzi do dalszego rozliczenia.

To jednak uproszczenie działa tylko wtedy, gdy rzeczywiście wszystkie wpłaty pochodziły z majątku wspólnego i nie było umowy majątkowej małżeńskiej. Jeżeli część wpłat pochodziła sprzed ślubu albo z majątku osobistego zmarłego, podział może być inny.

Jeżeli brak osób uprawnionych – stosuje się zasady dziedziczenia

Gdy środki lub ich część wchodzą do spadku, o kręgu spadkobierców decyduje testament albo – przy jego braku – dziedziczenie ustawowe. W pierwszej kolejności zastosowanie ma art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek dziedziczą w częściach równych, z tym że część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku.

Jeżeli więc po wyodrębnieniu udziału żyjącego małżonka pozostaje część należąca do zmarłego, ta część jest dzielona pomiędzy spadkobierców zgodnie z zasadami dziedziczenia.

Przykładowo: przy braku testamentu i dwojgu dzieci, udział spadkowy po zmarłym dzieli się na trzy równe części: dla małżonka i dla każdego dziecka po 1/3 tej części spadkowej. Nie oznacza to jednak, że małżonek dostaje tylko 1/3 całego IKE, bo wcześniej może mu już przysługiwać udział z majątku wspólnego.

Czy instytucja finansowa zawsze sama prawidłowo ustali podział?

Niekoniecznie. Instytucja finansowa działa na podstawie danych, które posiada, oraz dokumentów dostarczonych przez zainteresowanych. Jeżeli sprawa dotyczy jedynie realizacji dyspozycji osoby uprawnionej, procedura zwykle jest prosta. Jeżeli jednak trzeba ustalić, jaka część środków należała do majątku wspólnego, mogą pojawić się spory.

W takich sytuacjach znaczenie mogą mieć: umowa małżeńska, daty wpłat, pochodzenie środków, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, a czasem także dodatkowe rozliczenia między spadkobiercami.

Jeżeli strony nie są zgodne co do tego, jaka część środków należy do spadku, sprawa może wymagać odrębnego ustalenia w postępowaniu cywilnym lub spadkowym.

Jakie dokumenty zwykle są potrzebne?

Zakres dokumentów zależy od konkretnej instytucji prowadzącej IKE i od tego, czy następuje wypłata dla osoby uprawnionej, czy dla spadkobierców. Najczęściej potrzebne są:

• akt zgonu oszczędzającego,
• dokument potwierdzający tożsamość osoby uprawnionej albo spadkobiercy,
• dyspozycja wypłaty lub wniosek o wypłatę transferową,
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia – gdy środki przypadają spadkobiercom,
• dokumenty dotyczące ustroju majątkowego małżeńskiego, jeżeli mają wpływ na podział.

Warto też wystąpić o pisemne wyjaśnienie sposobu wyliczenia udziałów, jeżeli instytucja finansowa podała tylko końcowe kwoty bez uzasadnienia.

Skutki podatkowe i opłaty

Wypłata środków z IKE na rzecz osoby uprawnionej lub spadkobiercy korzysta ze szczególnego reżimu przewidzianego w ustawie o IKE i IKZE. Co do zasady środki z IKE są zwolnione z podatku dochodowego od osób fizycznych, jeżeli wypłata następuje zgodnie z ustawą. Znaczenie ma tu art. 21 ust. 1 pkt 58a ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Co do podatku od spadków i darowizn, ocena zależy od tego, czy mamy do czynienia z nabyciem w drodze spadku, czy z realizacją dyspozycji na wypadek śmierci poza spadkiem. W praktyce ta kwestia może wymagać odrębnej analizy podatkowej, zwłaszcza przy większych kwotach i niejednoznacznym stanie faktycznym.

Co zrobić, gdy podział budzi wątpliwości?

Jeżeli masz wątpliwości, czy instytucja finansowa prawidłowo obliczyła udział małżonka albo spadkobierców, poproś o:

1. kopię dyspozycji wskazania osób uprawnionych,
2. pisemne wskazanie podstawy prawnej wypłaty,
3. szczegółowe wyliczenie kwot,
4. informację, jakie dokumenty zostały przyjęte jako podstawa rozliczenia.

Jeżeli odpowiedź nadal jest niejasna, warto porównać ją z dokumentami dotyczącymi małżeńskiego ustroju majątkowego i dziedziczenia. Przy sporze między członkami rodziny może być potrzebne postępowanie sądowe.

FAQ

Czy środki z IKE zawsze dzieli się po połowie między małżonka i dzieci?

Nie. Najpierw trzeba ustalić, czy były wskazane osoby uprawnione. Poza tym połowa dla małżonka wynika zwykle z ustroju wspólności majątkowej, a dopiero pozostała część może podlegać dziedziczeniu.

Czy osoba uprawniona z IKE jest tym samym co spadkobierca?

Nie. Osoba uprawniona otrzymuje środki na podstawie dyspozycji złożonej w IKE zgodnie z ustawą o IKE i IKZE. Spadkobierca nabywa prawa ze spadku na podstawie testamentu albo ustawy.

Czy przy rozdzielności majątkowej żyjący małżonek dostaje automatycznie połowę IKE?

Co do zasady nie. Przy rozdzielności majątkowej nie działa mechanizm udziału w majątku wspólnym z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, bo taki majątek wspólny nie istnieje w zwykłym zakresie wspólności ustawowej.

Czy bez postanowienia sądu można wypłacić środki ze spadku?

Jeżeli środki mają przypaść spadkobiercom, instytucja finansowa zwykle wymaga dokumentu potwierdzającego prawa do spadku, czyli aktu poświadczenia dziedziczenia albo postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Czy instytucja finansowa musi wyjaśnić sposób obliczenia kwot?

Powinna wskazać podstawę realizowanej wypłaty i zakres dokumentów, na których się oparła. W razie wątpliwości warto złożyć pisemny wniosek o szczegółowe wyliczenie i uzasadnienie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego – wybrane przepisy: art. 11, art. 34.

2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, wybrane przepisy: art. 31, art. 33, art. 43.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, wybrane przepisy: art. 922, art. 931 § 1.

4. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych – wybrany przepis: art. 21 ust. 1 pkt 58a.