Wypłata środków z OFE po śmierci ubezpieczonego

Czy były małżonek może dostać część środków z OFE?

Tak, może się tak zdarzyć. Kluczowe nie jest wyłącznie to, czy w dniu śmierci zmarły pozostawał w małżeństwie, lecz także to, czy część środków zgromadzonych w OFE powstała w czasie małżeńskiej wspólności majątkowej. Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami ustawowa wspólność majątkowa, jeżeli małżonkowie nie postanowili inaczej. Natomiast art. 31 § 2 pkt 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost zalicza do majątku wspólnego środki zgromadzone na rachunku otwartego funduszu emerytalnego każdego z małżonków.

Jeżeli małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową, na przykład umową majątkową małżeńską zawartą w formie aktu notarialnego na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wspólność ustawowa ustaje od daty wskazanej w tej umowie. Od tego momentu nowe składki nie są już objęte wspólnością majątkową. Nie oznacza to jednak, że znika udział drugiego małżonka w środkach zgromadzonych wcześniej, czyli w okresie trwania wspólności.

Jeżeli wspólność majątkowa ustała w sierpniu 2002 r., a rozwód nastąpił później, to były małżonek może dochodzić udziału tylko w tej części środków OFE, która była zgromadzona do dnia ustania wspólności majątkowej. Środki dopisane po tej dacie powinny przypadać już zmarłemu, a po jego śmierci osobom uposażonym albo spadkobiercom.

Rozdzielność majątkowa, rozwód i podział środków z OFE

Ustanie wspólności majątkowej nie jest tym samym co podział majątku wspólnego. Po ustanowieniu rozdzielności majątkowej albo po rozwodzie małżonkowie nadal mogą mieć niepodzielony majątek wspólny powstały wcześniej. Zasadą jest równość udziałów małżonków w majątku wspólnym, co wynika z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że sąd ustali nierówne udziały na podstawie art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W odniesieniu do OFE szczególne znaczenie ma art. 126 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Przepis ten przewiduje, że jeżeli małżeństwo członka otwartego funduszu uległo rozwiązaniu przez rozwód albo zostało unieważnione, środki zgromadzone na rachunku członka funduszu, które były objęte małżeńską wspólnością majątkową, podlegają podziałowi w ramach podziału majątku wspólnego małżonków.

W praktyce oznacza to, że jeżeli byli małżonkowie nigdy nie podzielili majątku wspólnego albo podział majątku nie obejmował środków OFE, fundusz może przyjąć, że część zgromadzona w czasie wspólności nie należy w całości do zmarłego. Jeżeli natomiast istnieje prawomocne postanowienie sądu, ugoda sądowa albo umowa o podział majątku, z której wynika, że były małżonek otrzymał już rozliczenie albo zrzekł się roszczeń do środków OFE, dokument ten trzeba przedstawić funduszowi.

W opisanej sytuacji samo ustanowienie rozdzielności majątkowej przed rozwodem nie likwiduje udziału byłej żony w środkach zgromadzonych do dnia ustania wspólności. Ogranicza jednak jej udział tylko do tej części, która powstała w czasie wspólności majątkowej. Jeżeli OFE uwzględniło środki zgromadzone po dacie rozdzielności majątkowej przy rozliczeniu byłej żony, warto zażądać szczegółowego rozliczenia i wskazania podstawy obliczeń.

Wypłata środków po śmierci członka OFE

Ustawa o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych przewiduje kilka możliwych podstaw wypłaty środków po śmierci członka OFE. Najpierw trzeba ustalić, czy istnieje małżonek zmarłego, były małżonek z nierozliczonym udziałem w majątku wspólnym, osoba uposażona albo spadkobierca.

Jeżeli w chwili śmierci członek OFE pozostawał w związku małżeńskim, art. 131 ust. 1 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych nakazuje funduszowi dokonać wypłaty transferowej połowy środków zgromadzonych na rachunku zmarłego na rachunek małżonka zmarłego w OFE, ale tylko w zakresie, w jakim środki te stanowiły przedmiot małżeńskiej wspólności majątkowej. Ten przepis dotyczy małżonka istniejącego w chwili śmierci, a nie byłego małżonka po rozwodzie.

Jeżeli środki nie zostały wypłacone małżonkowi na podstawie art. 131 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, pozostała część jest przekazywana osobom wskazanym przez zmarłego, czyli osobom uposażonym. Wynika to z art. 132 ust. 1 tej ustawy w związku z art. 82 ust. 1 tej ustawy, który pozwala członkowi OFE wskazać osoby uprawnione do otrzymania środków po jego śmierci.

Jeżeli zmarły nie wskazał osób uposażonych, środki wchodzą do spadku. Tak stanowi art. 132 ust. 4 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych. Wtedy fundusz może żądać dokumentu potwierdzającego prawa spadkobiercy, na przykład prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza.

Jakie dokumenty warto złożyć w OFE?

Zakres dokumentów zależy od tego, czy występuje małżonek, były małżonek, osoba uposażona czy spadkobierca. Przy śmierci członka OFE podstawowym dokumentem jest odpis aktu zgonu. Jeżeli wypłaty żąda małżonek, art. 131 ust. 2 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych przewiduje przedstawienie odpisu aktu zgonu, odpisu aktu małżeństwa oraz pisemnego oświadczenia o stosunkach majątkowych małżonków, a w razie zmian także dowodów tych zmian.

Jeżeli w sprawie występuje były małżonek, potrzebne mogą być w szczególności: wyrok rozwodowy, umowa majątkowa małżeńska ustanawiająca rozdzielność majątkową, prawomocne postanowienie o podziale majątku wspólnego, ugoda sądowa albo umowa o podział majątku. Jeżeli takich dokumentów nie ma, warto pisemnie zwrócić się do OFE o wskazanie, na jakiej podstawie przyjęło określony sposób podziału.

Osoba uposażona powinna wykazać tożsamość i złożyć dyspozycję wypłaty. Zgodnie z art. 132 ust. 2 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych wypłata na rzecz osoby wskazanej przez zmarłego następuje w terminie 3 miesięcy, ale nie wcześniej niż po upływie 1 miesiąca od dnia przedstawienia funduszowi dokumentu potwierdzającego tożsamość osoby uprawnionej.

Spadkobierca powinien przedstawić dokument potwierdzający nabycie spadku. W praktyce będzie to prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia. Jeżeli spadkobierców jest kilku, fundusz powinien uwzględnić ich udziały wynikające z dokumentu spadkowego, chyba że wcześniej doszło do działu spadku obejmującego te środki.

Subkonto ZUS a środki z OFE

Oprócz środków w OFE trzeba sprawdzić także subkonto w ZUS. Zgodnie z art. 31 § 2 pkt 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do majątku wspólnego należą również kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Art. 40e ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi, że zwaloryzowane kwoty składek i środków zewidencjonowanych na subkoncie podlegają podziałowi w razie rozwodu, unieważnienia małżeństwa albo śmierci osoby, dla której ZUS prowadzi subkonto, na zasadach określonych w przepisach o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych dotyczących OFE. Natomiast art. 40e ust. 12 tej ustawy nakazuje stosować te zasady odpowiednio także w razie ustania wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa albo umownego wyłączenia lub ograniczenia wspólności ustawowej.

Jeżeli zmarły był członkiem OFE, otwarty fundusz emerytalny zawiadamia ZUS o osobach, na rzecz których nastąpił podział środków, oraz o ich udziałach. Obowiązek ten wynika z art. 40e ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. ZUS dokonuje odpowiednich zapisów albo wypłaty w terminach określonych w art. 40e ust. 8 tej ustawy.

Jeżeli osoba zmarła nie była członkiem OFE, art. 40e ust. 11a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje, że podziału dokonuje ZUS, stosując odpowiednio wskazane przepisy ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych.

Czy OFE mogło wypłacić spadkobiercy mniej niż stan rachunku?

Tak, sama informacja o stanie rachunku nie przesądza jeszcze, że cała kwota zostanie wypłacona jednemu spadkobiercy. Kwota dla spadkobiercy może być niższa, jeżeli część środków była objęta wspólnością majątkową z byłym małżonkiem, zmarły wskazał osobę uposażoną albo fundusz dokonał potrąceń podatkowych przewidzianych przepisami podatkowymi.

Wypłaty z OFE po śmierci członka funduszu mogą podlegać zryczałtowanemu podatkowi dochodowemu na zasadach określonych w art. 30a ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Dlatego przy analizie konkretnej kwoty należy odróżnić podział środków między uprawnionych od ewentualnego potrącenia podatku.

Jeżeli fundusz przyjął, że byłemu małżonkowi należy się połowa środków zgromadzonych do dnia ustanowienia rozdzielności majątkowej, co do zasady jest to zgodne z konstrukcją majątku wspólnego. Błędne byłoby natomiast przyznanie byłemu małżonkowi udziału w środkach zgromadzonych już po ustaniu wspólności albo pominięcie dokumentu o podziale majątku, z którego wynika inny sposób rozliczenia.

FAQ

Czy rozwód powoduje, że były małżonek traci prawo do środków z OFE?

Nie zawsze. Rozwód kończy małżeństwo, ale nie usuwa automatycznie udziału byłego małżonka w majątku wspólnym powstałym wcześniej. Jeżeli środki z OFE były zgromadzone w czasie wspólności majątkowej, podlegają rozliczeniu na podstawie art. 126 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych.

Czy rozdzielność majątkowa działa wstecz na środki z OFE?

Co do zasady nie. Umowna rozdzielność majątkowa ustanowiona na podstawie art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zamyka wspólność na przyszłość, od daty wynikającej z umowy. Środki zgromadzone wcześniej pozostają do rozliczenia jako składnik majątku wspólnego.

Czy spadkobierca musi przeprowadzić postępowanie spadkowe, aby otrzymać środki z OFE?

Jeżeli zmarły wskazał osobę uposażoną, wypłata następuje na rzecz tej osoby bez konieczności wykazywania dziedziczenia. Jeżeli nie wskazał uposażonych, środki wchodzą do spadku na podstawie art. 132 ust. 4 ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, więc potrzebny będzie dokument potwierdzający prawa spadkobiercy.

Czy można zakwestionować rozliczenie przygotowane przez OFE?

Tak. Warto wystąpić do funduszu o pisemne wyjaśnienie sposobu obliczenia wypłaty, wskazanie dat przyjętych do podziału, dokumentów uwzględnionych przy rozliczeniu oraz podstawy prawnej. Jeżeli fundusz pominął umowę o podział majątku albo źle ustalił datę ustania wspólności, można domagać się korekty.

Czy subkonto ZUS dzieli się tak samo jak OFE?

W dużej mierze tak. Art. 40e ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odsyła do zasad przewidzianych dla OFE w razie rozwodu, unieważnienia małżeństwa albo śmierci osoby, dla której ZUS prowadzi subkonto. Art. 40e ust. 12 tej ustawy obejmuje także ustanie albo ograniczenie wspólności majątkowej w czasie małżeństwa.

Źródła

• Art. 31 § 1, art. 31 § 2 pkt 3 i 4, art. 43 § 1 i 2, art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 82 ust. 1, art. 83, art. 126, art. 131 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych.
• Art. 40a oraz art. 40e ust. 1, 5, 8, 11a i 12 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 30a ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.