Dziedziczenie pieniędzy z konta po śmierci rodzica – co zrobić

Czy po śmierci rodzica można po prostu wypłacić pieniądze z jego konta?

Co do zasady nie. Z chwilą śmierci spadkodawcy prawa i obowiązki majątkowe przechodzą na spadkobierców na podstawie art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Pieniądze zgromadzone na indywidualnym rachunku bankowym należą więc zasadniczo do spadku, chyba że zastosowanie ma szczególny wyjątek przewidziany w ustawie.

To, że za życia mamy obsługiwałeś jej bankowość internetową, nie daje po jej śmierci prawa do dalszego korzystania z rachunku ani do wypłaty środków dla siebie. Pełnomocnictwo do rachunku co do zasady wygasa z chwilą śmierci posiadacza rachunku, a bank po uzyskaniu informacji o zgonie blokuje możliwość swobodnego dysponowania kontem.

W praktyce, jeśli nie było dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, bank zazwyczaj będzie wymagał dokumentu potwierdzającego, kto jest spadkobiercą. Może to być:

• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo
• zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza.

Jeżeli między spadkobiercami powstanie spór co do podziału środków, potrzebna może być także sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci – kiedy działa?

Najważniejszy wyjątek wynika z art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Zgodnie z tym przepisem posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego albo rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może polecić pisemnie bankowi dokonanie po swojej śmierci wypłaty określonej kwoty wskazanym osobom. Taka dyspozycja nazywa się dyspozycją wkładem na wypadek śmierci.

To rozwiązanie pozwala przekazać część pieniędzy poza zwykłym trybem dziedziczenia. Jeżeli mama złoży taką dyspozycję prawidłowo, bank po jej śmierci może wypłacić wskazaną kwotę osobie uprawnionej bez czekania na zakończenie postępowania spadkowego.

Trzeba jednak pamiętać, że dyspozycja nie zastępuje całego dziedziczenia. Obejmuje tylko środki do ustawowego limitu i tylko z określonych rachunków.

Kogo można wskazać w dyspozycji?

Krąg osób uprawnionych jest zamknięty. Zgodnie z art. 56 ust. 1 Prawa bankowego dyspozycja może zostać złożona wyłącznie na rzecz:

• małżonka,
• wstępnych, czyli np. rodziców i dziadków,
• zstępnych, czyli np. dzieci, wnuków i prawnuków,
• rodzeństwa.

Nie można skutecznie wskazać partnera, dalszego krewnego niewymienionego w przepisie, przyjaciela ani fundacji. Jeżeli bank przyjąłby dyspozycję sprzeczną z art. 56 ust. 1 Prawa bankowego, powstałby poważny problem co do jej skuteczności.

W opisanym stanie faktycznym dziecko posiadaczki rachunku może więc być beneficjentem dyspozycji, bo należy do zstępnych.

Jaki jest limit wypłaty z dyspozycji?

Zgodnie z art. 56 ust. 2 Prawa bankowego łączna kwota wypłat dokonanych na podstawie dyspozycji wkładem na wypadek śmierci – bez względu na liczbę wydanych dyspozycji – nie może być wyższa niż dwudziestokrotne przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszane przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku.

To oznacza, że limit ustala się dopiero według danych z miesiąca poprzedzającego śmierć właściciela rachunku. Nie da się go więc definitywnie wyliczyć z góry na wiele lat wcześniej.

Jeżeli środków na rachunku jest więcej niż ustawowy limit, tylko część może zostać wypłacona na podstawie dyspozycji, a reszta będzie rozliczana w ramach spadku.

Czy pieniądze wypłacone z dyspozycji wchodzą do spadku?

Nie. Zgodnie z art. 56 ust. 5 Prawa bankowego kwota wypłacona z tytułu dyspozycji wkładem na wypadek śmierci nie wchodzi do spadku po posiadaczu rachunku.

To bardzo istotna konsekwencja. Oznacza ona, że wypłacona w ten sposób suma nie podlega późniejszemu podziałowi między wszystkich spadkobierców jak zwykły składnik masy spadkowej. W praktyce może to wpływać na rozliczenia rodzinne, a w niektórych sytuacjach także na ocenę, czy nie pojawią się dalsze roszczenia związane z konkretnym stanem faktycznym.

Czy można złożyć kilka dyspozycji i czy można je zmienić?

Tak. Zgodnie z art. 56 ust. 4 Prawa bankowego dyspozycja może być w każdym czasie zmieniona lub odwołana na piśmie. To oznacza, że posiadacz rachunku nie jest związany raz złożonym wskazaniem.

Jeżeli wydano więcej niż jedną dyspozycję, a ich łączna suma przekracza ustawowy limit, zgodnie z art. 56 ust. 3 Prawa bankowego pierwszeństwo mają dyspozycje wydane później. W takiej sytuacji wcześniejsze dyspozycje mogą zostać zrealizowane tylko w granicach kwoty pozostałej po wykonaniu późniejszych.

Czy każdy rachunek pozwala na taką dyspozycję?

Nie. Art. 56 ust. 1 Prawa bankowego dotyczy wyłącznie rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego i rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej. Dlatego przed wizytą w banku warto sprawdzić rodzaj rachunku.

Jeżeli środki są zgromadzone na innym produkcie finansowym, np. rachunku firmowym, niektórych rachunkach wspólnych albo instrumentach inwestycyjnych, zasady mogą być inne. Wówczas trzeba ocenić warunki konkretnej umowy i przepisy właściwe dla danego produktu.

Zobacz również:

wypłata pieniędzy z konta po śmierci współwłaściciela – jak odzyskać środki
dziedziczenie środków z IKE po śmierci małżonka

Jak wygląda wypłata z banku po śmierci posiadacza rachunku?

Po śmierci właściciela rachunku bank działa na podstawie przepisów Prawa bankowego oraz swoich procedur. Zwykle potrzebne są:

• odpis aktu zgonu,
• dokument tożsamości osoby zgłaszającej się do banku,
• w przypadku dyspozycji – weryfikacja, czy taka dyspozycja została złożona i czy mieści się w limicie,
• w przypadku braku dyspozycji – dokument potwierdzający prawa spadkobiercy, czyli postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Na podstawie art. 92ba Prawa bankowego banki i spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe są także objęte obowiązkami informacyjnymi związanymi z rachunkami zmarłych klientów. W praktyce jednak to najczęściej rodzina inicjuje kontakt z bankiem i przedstawia dokumenty.

Czy trzeba przeprowadzić postępowanie spadkowe, jeśli była dyspozycja?

To zależy od tego, co wchodzi w skład majątku po zmarłej osobie.

Jeżeli jedynym majątkiem były środki objęte skuteczną dyspozycją i nie ma innych składników majątku ani długów wymagających uregulowania, praktyczna potrzeba prowadzenia sprawy spadkowej może być ograniczona. Formalnie jednak trzeba ocenić cały stan faktyczny, bo po zmarłej mogą pozostać także inne prawa majątkowe, zobowiązania, zwroty podatku, rzeczy ruchome czy nieruchomości.

Jeżeli na rachunku były środki przekraczające limit dyspozycji albo zmarła osoba pozostawiła inny majątek, postępowanie spadkowe lub notarialne poświadczenie dziedziczenia nadal będzie potrzebne przynajmniej co do pozostałej części spadku.

A co z kosztami pogrzebu?

Niezależnie od dyspozycji wkładem na wypadek śmierci Prawo bankowe przewiduje odrębną możliwość zwrotu kosztów pogrzebu z rachunku zmarłego. Zgodnie z art. 55 ust. 1 pkt 1 Prawa bankowego z rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego oraz rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej bank wypłaca kwotę wydatkowaną na koszty pogrzebu posiadacza rachunku osobie, która przedstawi rachunki stwierdzające wysokość poniesionych kosztów, w granicach kosztów urządzenia pogrzebu zgodnie ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku.

To inny mechanizm niż dziedziczenie i inny niż dyspozycja na wypadek śmierci. Osoba pokrywająca pogrzeb może więc odzyskać z rachunku wydatki udokumentowane rachunkami, nawet jeśli nie jest spadkobiercą.

Podatek od środków otrzymanych po śmierci rodzica

Jeżeli pieniądze trafiają do dziecka po zmarłym rodzicu, zwykle trzeba przeanalizować także ustawę z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Co do zasady nabycie przez zstępnych może korzystać ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ust. 1 tej ustawy, ale warunki zwolnienia zależą od sposobu nabycia i obowiązków zgłoszeniowych.

W praktyce przy środkach z dyspozycji wkładem na wypadek śmierci oraz przy nabyciu spadku warto sprawdzić aktualne stanowisko urzędu skarbowego i własną sytuację faktyczną, zwłaszcza gdy w grę wchodzą większe kwoty albo kilka podstaw nabycia majątku jednocześnie.

Podsumowanie

Jeżeli mama nie złożyła dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, środki z jej konta będą co do zasady podlegały zwykłym zasadom dziedziczenia i do ich wypłaty potrzebne będzie wykazanie praw do spadku. Jeżeli natomiast złoży taką dyspozycję na Twoją rzecz jako zstępnego, bank będzie mógł wypłacić Ci wskazaną kwotę w granicach limitu z art. 56 ust. 2 Prawa bankowego, a wypłacone środki nie wejdą do spadku.

Najbezpieczniej jest więc jeszcze za życia posiadacza rachunku ustalić w banku, czy dany rachunek pozwala na złożenie dyspozycji i jaka dokładnie procedura obowiązuje w konkretnej instytucji.

FAQ

Czy pełnomocnik do konta może wypłacić pieniądze po śmierci właściciela?

Co do zasady nie. Sam fakt wcześniejszego pełnomocnictwa lub znajomości danych do logowania nie daje prawa do dysponowania rachunkiem po śmierci posiadacza.

Czy dyspozycja wkładem na wypadek śmierci zastępuje testament?

Nie. Dotyczy tylko określonych rachunków bankowych i tylko do ustawowego limitu. Pozostały majątek nadal podlega zwykłym zasadom dziedziczenia.

Czy dziecko można wskazać w dyspozycji bankowej?

Tak. Dziecko jest zstępnym, a zstępni są wprost wskazani w art. 56 ust. 1 Prawa bankowego.

Czy bank wypłaci całą kwotę z rachunku na podstawie dyspozycji?

Tylko wtedy, gdy saldo mieści się w ustawowym limicie. Jeżeli pieniędzy jest więcej, nadwyżka wchodzi do spadku.

Czy bez dyspozycji trzeba iść do sądu?

Niekoniecznie do sądu. Prawa do spadku można potwierdzić także u notariusza przez akt poświadczenia dziedziczenia, jeśli między spadkobiercami nie ma sporu i spełnione są warunki ustawowe.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 922 § 1.

2. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, w szczególności art. 55 ust. 1 pkt 1, art. 56 ust. 1–5 oraz art. 92ba – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a ust. 1.