Wypłata pieniędzy z konta zmarłego, gdy spadkobierca jest częściowo ubezwłasnowolniony

Co dzieje się z pieniędzmi na rachunku bankowym po śmierci właściciela?

Środki zgromadzone na indywidualnym rachunku bankowym zmarłego co do zasady wchodzą do spadku. Wynika to z art. 922 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Z chwilą śmierci spadkodawcy prawa i obowiązki majątkowe przechodzą na spadkobierców, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Wyjątkiem mogą być np. kwoty wypłacane z dyspozycji wkładem na wypadek śmierci, o której mowa w art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Taka kwota, w granicach ustawowego limitu przewidzianego w art. 56 ust. 2 Prawa bankowego, nie wchodzi do spadku. Jeżeli jednak nie było skutecznej dyspozycji wkładem na wypadek śmierci albo środki przekraczają ten limit, bank wypłaca je już spadkobiercom według zasad prawa spadkowego.

W praktyce bank po otrzymaniu informacji o śmierci posiadacza rachunku blokuje możliwość swobodnego dysponowania rachunkiem, a wypłata następuje dopiero po wykazaniu praw do spadku.

Jakie dokumenty trzeba przedstawić bankowi?

Co do zasady potrzebne będą:

• odpis aktu zgonu,
• prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia,
• dokumenty tożsamości spadkobierców,
• niekiedy dodatkowo formularze bankowe lub dokument wskazujący numer rachunku do przelewu.

Podstawą wykazania praw do spadku jest art. 1025 § 2 Kodeksu cywilnego oraz przepisy ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie dotyczące aktu poświadczenia dziedziczenia. Bank nie ma obowiązku wypłacać środków wyłącznie na podstawie zapewnień rodziny lub nieprawomocnych dokumentów.

Jeżeli spadkobierców jest kilku, bank zwykle oczekuje, że wszyscy złożą zgodne dyspozycje co do wypłaty albo że zostanie przedstawiony dział spadku. To wynika z tego, że do chwili działu spadku mamy do czynienia ze wspólnością majątku spadkowego, a do współspadkobierców stosuje się odpowiednio art. 1035 Kodeksu cywilnego w zw. z przepisami o współwłasności w częściach ułamkowych.

Czy bank może żądać obecności wszystkich spadkobierców?

W praktyce banki często tego wymagają, jeżeli chcą uniknąć ryzyka wypłaty nieprawidłowej kwoty jednej osobie. Nie wynika to wprost z jednego przepisu nakazującego osobiste stawiennictwo wszystkich spadkobierców, ale z ostrożności związanej z odpowiedzialnością banku za prawidłową realizację wypłaty.

Jeżeli jednak spadkobiercy przeprowadzili już dział spadku i z działu wynika, komu przypada wierzytelność wobec banku albo jaka część środków ma zostać wypłacona konkretnemu spadkobiercy, sytuacja staje się prostsza. W razie udziału osoby z ograniczoną zdolnością do czynności prawnych warto rozważyć dział spadku ubezwłasnowolnionego, bo często właśnie ten etap wymaga wcześniejszej kontroli sądu opiekuńczego.

W wielu sprawach bank zgodzi się również na przelew środków na rachunki poszczególnych spadkobierców, jeśli wszyscy prawidłowo podpiszą dyspozycję, a stan faktyczny nie budzi wątpliwości.

Jakie znaczenie ma częściowe ubezwłasnowolnienie jednego ze spadkobierców?

Osoba częściowo ubezwłasnowolniona ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Wynika to z art. 15 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 17 Kodeksu cywilnego do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie albo rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Nie oznacza to jednak, że kurator automatycznie może samodzielnie zastępować taką osobę we wszystkich sprawach majątkowych. Kluczowy jest art. 181 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi.

Jeżeli więc postanowienie sądu o ustanowieniu kuratora nie przyznaje mu uprawnienia do reprezentowania podopiecznego i zarządu jego majątkiem, kurator co do zasady nie może samodzielnie odebrać udziału spadkowego z banku ani swobodnie rozporządzać tym prawem.

Czy kurator może udzielić pełnomocnictwa albo sam pobrać pieniądze?

To zależy od treści postanowienia sądu opiekuńczego i od charakteru czynności. Jeżeli kurator nie ma przyznanego zarządu majątkiem i prawa reprezentacji, jego rola zwykle ogranicza się do wyrażania zgody na czynności podejmowane przez osobę częściowo ubezwłasnowolnioną, gdy zgoda jest wymagana na podstawie art. 17 Kodeksu cywilnego.

W praktyce bankowej pełnomocnictwo do odbioru środków albo dyspozycja dotycząca udziału w spadku bywają traktowane jako czynności wykraczające poza zwykłe, bezpieczne czynności życia codziennego. Dlatego sam bank często zażąda:

• postanowienia sądu opiekuńczego określającego zakres umocowania kuratora,
• albo odrębnego zezwolenia sądu opiekuńczego na dokonanie konkretnej czynności.

W tym zakresie nadal praktyczne znaczenie ma postanowienie Sądu Najwyższego z 30 września 1977 r., sygn. III CRN 132/77, wskazujące na odrębność zgody kuratora i zarządu majątkiem osoby częściowo ubezwłasnowolnionej. Orzeczenie to nie zastępuje jednak oceny konkretnej sprawy, bo dziś bank będzie patrzył przede wszystkim na aktualne postanowienie sądu opiekuńczego i bezpieczeństwo wypłaty.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie: zgoda sądu opiekuńczego

Jeżeli jeden ze spadkobierców jest częściowo ubezwłasnowolniony i nie może osobiście skutecznie załatwić sprawy w banku, najbezpieczniej wystąpić do sądu opiekuńczego z wnioskiem o zezwolenie na dokonanie konkretnej czynności dotyczącej udziału w spadku lub środków z rachunku bankowego.

Podstawą jest art. 156 w zw. z art. 175 oraz art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – odpowiednio stosowane do zarządu majątkiem osoby pozostającej pod pieczą sądu opiekuńczego. W zależności od stanu faktycznego sąd może:

• zezwolić kuratorowi na reprezentowanie podopiecznego przy odbiorze środków,
• zezwolić na złożenie dyspozycji przelewu na rachunek należący do tej osoby,
• określić sposób dysponowania pieniędzmi uzyskanymi ze spadku.

Wniosek składa się do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich właściwego dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej. We wniosku warto dokładnie wskazać:

• kto zmarł i jaki dokument potwierdza nabycie spadku,
• jaka kwota znajduje się w banku lub że chodzi o udział w środkach zgromadzonych na rachunku,
• jakiej dokładnie czynności ma dotyczyć zgoda sądu,
• dlaczego czynność leży w interesie osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.

Do wniosku warto dołączyć: akt zgonu, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, dokument ustanowienia kuratora oraz pismo banku odmawiające wypłaty lub wskazujące brak wymaganych dokumentów.

Czy można ominąć problem przez dział spadku?

Czasem tak, ale tylko wtedy, gdy zostanie on przeprowadzony prawidłowo i z uwzględnieniem interesu osoby częściowo ubezwłasnowolnionej. Dział spadku może nastąpić umownie albo sądownie, zgodnie z art. 1037 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w skład spadku wchodzą tylko pieniądze na rachunku bankowym, dział spadku może uporządkować, komu przypada konkretna kwota.

Jeżeli jednak jeden ze współspadkobierców jest częściowo ubezwłasnowolniony, zawarcie umowy działowej lub złożenie odpowiednich oświadczeń może wymagać zgody kuratora, a często także uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego. Bez tego bank albo notariusz może odmówić dalszych czynności.

Jeżeli problem dotyczy również pieniędzy należących do osoby przebywającej w placówce opiekuńczej, przydatny bywa materiał o dysponowaniu środkami zmarłej.

Praktyczna kolejność działania

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce może wyglądać wypłata pieniędzy z rachunku zmarłego przy udziale spadkobiercy częściowo ubezwłasnowolnionego.

FAQ

Czy samo postanowienie o nabyciu spadku wystarczy do wypłaty pieniędzy z banku?

Zwykle jest to podstawowy dokument, ale nie zawsze jedyny. Bank może dodatkowo wymagać obecności wszystkich spadkobierców, wspólnej dyspozycji albo dokumentu działu spadku, jeśli ma wypłacić pieniądze tylko niektórym z nich.

Czy kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej zawsze może odebrać jej udział w spadku?

Nie. Zależy to od treści postanowienia sądu opiekuńczego. Z art. 181 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że reprezentacja i zarząd majątkiem istnieją tylko wtedy, gdy sąd tak postanowi.

Czy bank ma prawo odmówić wypłaty do czasu zgody sądu?

Jeżeli ma uzasadnione wątpliwości co do umocowania osoby działającej za spadkobiercę częściowo ubezwłasnowolnionego, odmowa albo wstrzymanie wypłaty do czasu przedstawienia zgody sądu jest w praktyce uzasadnione.

Do jakiego sądu złożyć wniosek?

Do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.

Czy można od razu przelać pieniądze na konto osoby częściowo ubezwłasnowolnionej?

Często tak, ale tylko jeżeli dokumenty i zakres umocowania nie budzą wątpliwości banku. W wielu sprawach właśnie taki sposób rozliczenia jest najbezpieczniejszy, bo ogranicza ryzyko zarzutu nieprawidłowego rozdysponowania pieniędzy.

Źródła

• art. 15, art. 17, art. 20, art. 21, art. 922 § 1 i § 2, art. 926 § 1, art. 1025 § 2, art. 1035, art. 1037 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 156, art. 175, art. 181 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 56 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe
• ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, w zakresie aktu poświadczenia dziedziczenia
• postanowienie Sądu Najwyższego z 30 września 1977 r., III CRN 132/77