Separacja bez orzekania o winie i o sposobie korzystania z mieszkania

Czy separacja bez orzekania o winie jest możliwa?

Tak. Zgodnie z art. 61¹ § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać orzeczenia separacji. Przy separacji nie trzeba wykazywać, że rozkład pożycia jest trwały. Wymóg trwałości występuje przy rozwodzie na podstawie art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zupełny rozkład pożycia oznacza w praktyce ustanie trzech więzi: uczuciowej, fizycznej i gospodarczej. Jeżeli małżonkowie nadal mieszkają razem albo korzystają ze wspólnego rachunku bankowego, nie przekreśla to automatycznie separacji. Sąd ocenia, czy wspólne elementy życia wynikają jeszcze z realnej wspólnoty małżeńskiej, czy raczej z konieczności organizacyjnej, finansowej albo mieszkaniowej.

Separacja nie zostanie jednak orzeczona, jeżeli zachodzą przeszkody wskazane w art. 61¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli jeżeli wskutek separacji miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo gdy z innych względów orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W opisanej sytuacji dzieci są dorosłe, więc przeszkoda dotycząca dobra wspólnych małoletnich dzieci nie występuje.

Separacja na zgodny wniosek małżonków czy pozew o separację?

Jeżeli oboje małżonkowie chcą separacji i nie mają wspólnych małoletnich dzieci, możliwe jest uproszczone postępowanie na zgodny wniosek małżonków. Wynika to z art. 61¹ § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym jeżeli małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, sąd może orzec separację na podstawie zgodnego żądania małżonków.

W takim wariancie sprawa jest prostsza, bo oboje małżonkowie występują zgodnie o separację. Właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy, co wynika z art. 567¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Jeżeli natomiast tylko jeden małżonek występuje o separację, składa się pozew o separację i sprawa toczy się w trybie procesowym.

Jeżeli jeden małżonek żąda separacji, a drugi rozwodu, zastosowanie ma art. 61² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: jeżeli żądanie rozwodu jest uzasadnione, sąd orzeka rozwód. Jeżeli rozwód nie jest dopuszczalny, a żądanie separacji jest uzasadnione, sąd orzeka separację, co wynika z art. 61² § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Brak orzekania o winie przy separacji

Na podstawie art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy orzekaniu separacji stosuje się odpowiednio art. 57 tego kodeksu. Oznacza to, że sąd co do zasady rozstrzyga, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Jednak art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie. W takim przypadku następują skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.

W praktyce w pozwie albo we wniosku należy wyraźnie wskazać, że żądana jest separacja bez orzekania o winie. Jeżeli sprawa toczy się z pozwu jednego małżonka, drugi małżonek powinien potwierdzić takie stanowisko w odpowiedzi na pozew albo na rozprawie.

Czy sąd może nie orzekać o sposobie korzystania z mieszkania?

To zależy od konkretnego stanu faktycznego. Zgodnie z art. 58 § 2 zdanie pierwsze Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanym do separacji na podstawie art. 61³ § 1 tego kodeksu, jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania.

Przepis ten ma chronić małżonków przed konfliktem mieszkaniowym po rozstaniu. Jeżeli jednak małżonkowie nie spierają się o mieszkanie, mają ustalony sposób korzystania z lokalu albo realnie mieszkają osobno, można w pozwie albo we wniosku wskazać, że strony zgodnie wnoszą o nieorzekanie o sposobie korzystania z mieszkania. Sąd nie jest takim wnioskiem bezwzględnie związany, ale w praktyce brak sporu mieszkaniowego może przemawiać za ograniczeniem rozstrzygnięcia w tym zakresie.

Jeżeli małżonkowie są właścicielami dwóch mieszkań, warto w piśmie procesowym jasno opisać, kto faktycznie mieszka w każdym lokalu, czy dzieci są pełnoletnie, czy którykolwiek z małżonków domaga się wyłącznego korzystania z konkretnego mieszkania oraz czy istnieje ryzyko konfliktu o codzienne korzystanie z pomieszczeń.

Wspólne gospodarstwo domowe i wspólny rachunek bankowy

Wspólne zamieszkiwanie, wspólny rachunek bankowy albo wspólne opłacanie rachunków nie zawsze oznaczają, że pożycie małżeńskie trwa. Sąd będzie jednak badał, czy więź gospodarcza rzeczywiście ustała. Jeżeli małżonkowie nadal wspólnie planują wydatki, prowadzą jedno gospodarstwo domowe, wspólnie spędzają czas i funkcjonują jak małżeństwo, może to osłabić twierdzenie o zupełnym rozkładzie pożycia.

Jeżeli natomiast wspólny rachunek jest używany wyłącznie z przyczyn technicznych, na przykład do regulowania opłat za mieszkanie, kredyt albo media, należy to wyraźnie opisać. Warto wskazać, czy małżonkowie mają osobne środki, osobne wydatki, oddzielne życie osobiste, brak więzi uczuciowej i brak pożycia fizycznego.

Skutki prawne orzeczenia separacji

Skutki separacji są istotne i nie ograniczają się do samego potwierdzenia rozstania. Zgodnie z art. 61⁴ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego orzeczenie separacji ma skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Najważniejsza różnica polega na tym, że małżeństwo nadal istnieje. Małżonek pozostający w separacji nie może zawrzeć nowego małżeństwa, co wynika z art. 61⁴ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ponadto, jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji są obowiązani do wzajemnej pomocy, zgodnie z art. 61⁴ § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Od chwili uprawomocnienia się orzeczenia separacji między małżonkami powstaje rozdzielność majątkowa na podstawie art. 54 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że nowe dochody i nowe zobowiązania co do zasady nie wchodzą już do majątku wspólnego. Nie oznacza to jednak automatycznego podziału dotychczasowego majątku wspólnego.

Czy sąd podzieli majątek w sprawie o separację?

Podział majątku wspólnego w sprawie o separację jest możliwy, ale tylko w ograniczonym zakresie. Art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi w wyroku rozwodowym dokonać podziału majątku wspólnego na wniosek jednego z małżonków, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Na podstawie art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przepis ten stosuje się odpowiednio do separacji.

W praktyce sąd rodzinny najczęściej nie dzieli majątku w sprawie o separację, jeżeli między małżonkami istnieje spór o skład majątku, wartość nieruchomości, kredyty, nakłady albo sposób rozliczenia. Wtedy po uprawomocnieniu się separacji można wszcząć osobne postępowanie o podział majątku wspólnego.

Koszty sądowe sprawy o separację

Opłata stała od pozwu o separację wynosi 600 zł. Podstawą jest art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli sprawa dotyczy zgodnego wniosku małżonków o separację, gdy małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, opłata jest niższa i wynosi co do zasady 100 zł na podstawie art. 37 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Jeżeli strona nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Podstawę stanowi art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Do wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Jak sformułować żądanie pozwu albo wniosku?

Jeżeli sprawa ma być prowadzona bez orzekania o winie i bez sporu o mieszkanie, żądanie powinno być jednoznaczne. W pozwie albo zgodnym wniosku można użyć następującej konstrukcji, dostosowując ją do własnej sytuacji:

W uzasadnieniu należy wskazać datę i miejsce zawarcia małżeństwa, informację o dzieciach, opis aktualnej sytuacji mieszkaniowej i majątkowej oraz konkretne okoliczności świadczące o ustaniu więzi uczuciowej, fizycznej i gospodarczej. Do pisma należy dołączyć odpis aktu małżeństwa, a w razie potrzeby także inne dokumenty potwierdzające opisane okoliczności.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji separacja bez orzekania o winie jest co do zasady możliwa, zwłaszcza jeżeli oboje małżonkowie zgodnie tego chcą i nie mają wspólnych małoletnich dzieci. Najważniejsze jest prawidłowe wykazanie zupełnego rozkładu pożycia oraz wyjaśnienie, że wspólne mieszkanie, wspólny rachunek bankowy lub opłacanie wspólnych kosztów nie oznaczają już rzeczywistego funkcjonowania małżeństwa.

Wniosek o nieorzekanie o sposobie korzystania z mieszkania można zgłosić, ale jego skuteczność zależy od tego, czy małżonkowie rzeczywiście nie spierają się o lokal i czy sąd uzna, że nie ma potrzeby regulowania tej kwestii w orzeczeniu.

Źródła

• Art. 54 § 1, art. 56 § 1-3, art. 57 § 1-2, art. 58 § 2-3, art. 61¹ § 1-3, art. 61² § 1-2, art. 61³ § 1, art. 61⁴ § 1-3 oraz art. 61⁶ § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 567¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 26 ust. 1 pkt 2, art. 37 oraz art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.