Brak zgody na separację

Czy brak zgody małżonka uniemożliwia separację?

Jeżeli chce Pan złożyć pozew o separację, sprzeciw żony sam w sobie nie powoduje oddalenia pozwu. Sąd nie bada bowiem, czy druga strona „zgadza się” na separację, lecz czy między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia oraz czy nie zachodzą przeszkody ustawowe.

Podstawową regulacją jest art. 61¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, aby sąd orzekł separację. Oznacza to, że pozew może wnieść także małżonek, któremu drugi małżonek stanowczo się sprzeciwia.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci i oboje zgodnie żądają separacji. Wtedy sąd może orzec separację w prostszym trybie na podstawie zgodnego żądania małżonków. W sprawie spornej, czyli takiej jak opisana w pytaniu, konieczne jest jednak przeprowadzenie postępowania i wykazanie przesłanek separacji.

Zupełny rozkład pożycia jako podstawowy warunek separacji

W sprawie o separację najważniejsze jest wykazanie zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego. W praktyce chodzi o zerwanie trzech więzi: duchowej, fizycznej i gospodarczej. Więź duchowa oznacza relację emocjonalną, wzajemne zaufanie, bliskość i wolę dalszego wspólnego życia. Więź fizyczna dotyczy pożycia intymnego, a więź gospodarcza wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego.

Nie zawsze trzeba wykazać całkowite zerwanie każdego praktycznego kontaktu między małżonkami. Sądy przyjmują, że wspólne mieszkanie, wspólne opłacanie części rachunków albo techniczne funkcjonowanie pod jednym adresem nie musi przekreślać separacji, jeżeli w rzeczywistości małżonkowie nie tworzą już wspólnoty małżeńskiej. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy strony mieszkają razem z powodów finansowych, organizacyjnych albo ze względu na dzieci.

Przy separacji nie trzeba natomiast wykazywać, że rozkład pożycia jest trwały. Trwałość rozkładu jest przesłanką rozwodu, a nie separacji. Dlatego separacja bywa rozwiązaniem dla osób, które nie widzą obecnie możliwości normalnego funkcjonowania w małżeństwie, ale nie chcą albo nie mogą jeszcze definitywnie kończyć małżeństwa.

Kiedy sąd może odmówić separacji?

Mimo zupełnego rozkładu pożycia sąd nie orzeknie separacji, jeżeli wskutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Są to tzw. negatywne przesłanki separacji.

Dobro dzieci sąd ocenia konkretnie, a nie automatycznie. Sama okoliczność, że małżonkowie mają małoletnie dzieci, nie wyklucza separacji. Sąd bada jednak, czy separacja w danych realiach nie pogorszy w sposób istotny sytuacji dziecka, jego poczucia bezpieczeństwa, warunków wychowawczych albo kontaktów z rodzicami.

Druga przeszkoda, czyli sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, ma charakter wyjątkowy. Może dotyczyć np. sytuacji, w której orzeczenie separacji rażąco krzywdziłoby ciężko chorego małżonka, wymagającego szczególnej pomocy, a okoliczności sprawy przemawiałyby przeciwko formalnemu rozdzieleniu małżonków.

Czy zdrada i własna wina blokują separację?

Zdrada małżeńska może mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia o winie, ale nie oznacza automatycznie, że sąd oddali pozew o separację. Przy separacji nie stosuje się ograniczenia znanego ze spraw rozwodowych, zgodnie z którym rozwód nie jest dopuszczalny, gdy żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę albo odmowa zgody jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Może Pan więc złożyć pozew o separację także wtedy, gdy uważa Pan, że zdrada była po Pana stronie. Nie zawsze jednak warto od razu żądać orzeczenia separacji z Pana wyłącznej winy. Wina w rozkładzie pożycia oznacza naruszenie obowiązków małżeńskich, takich jak wierność, lojalność, wzajemna pomoc, współdziałanie dla dobra rodziny i wspólne pożycie. Sąd ocenia całokształt relacji małżeńskiej, a nie tylko jedno zdarzenie.

Jeżeli druga strona również przyczyniła się do rozkładu pożycia, choćby w mniejszym stopniu, można rozważyć żądanie orzeczenia separacji z winy obojga małżonków. W sprawach o winę nie chodzi bowiem o matematyczne porównywanie stopnia winy, lecz o ustalenie, czy dane zachowanie miało zawiniony wpływ na rozkład pożycia.

Wina przy separacji a alimenty dla małżonka

Przy orzekaniu separacji stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące winy i rozstrzygnięć zawartych w wyroku rozwodowym. Jeżeli separacja jest sporna, sąd co do zasady rozstrzyga, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Jeżeli małżonkowie zgodnie żądają zaniechania orzekania o winie, sąd może od tego odstąpić, a skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.

Wina ma szczególne znaczenie przy alimentach między małżonkami. Do obowiązku dostarczania środków utrzymania przez jednego z małżonków pozostających w separacji drugiemu stosuje się odpowiednio art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z wyjątkiem ograniczenia czasowego z art. 60 § 3.

Jeżeli separacja zostanie orzeczona bez wyłącznej winy jednego małżonka, alimenty mogą wchodzić w grę przede wszystkim wtedy, gdy drugi małżonek znajduje się w niedostatku. Natomiast jeżeli jeden małżonek zostanie uznany za wyłącznie winnego, a separacja spowoduje istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd może zasądzić alimenty także wtedy, gdy małżonek niewinny nie znajduje się w niedostatku.

Czy w pozwie trzeba proponować alimenty dla żony?

Jeżeli to Pan wnosi pozew o separację, nie musi Pan proponować alimentów dla żony tylko dlatego, że ponosi Pan większość rachunków domowych. Alimenty między małżonkami są odrębnym żądaniem i zależą od sytuacji majątkowej stron, winy oraz tego, czy żona zgłosi takie roszczenie.

Jeżeli obecnie pokrywa Pan około 90% kosztów utrzymania mieszkania i domu, warto przedstawić to w pozwie oraz przygotować dowody: potwierdzenia przelewów, rachunki, zestawienie kosztów, informacje o dochodach stron i rzeczywistym udziale w utrzymaniu rodziny. Nie przesądza to automatycznie o braku alimentów, ale pokazuje sądowi faktyczny układ finansowy między małżonkami.

Trzeba też odróżnić alimenty między małżonkami od obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny w czasie trwania małżeństwa. Do chwili prawomocnego orzeczenia separacji małżonkowie nadal pozostają małżeństwem i mogą być zobowiązani do współdziałania finansowego na rzecz rodziny stosownie do swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych.

Wspólne mieszkanie a separacja

Wspólne zamieszkiwanie nie wyklucza separacji, ale może utrudniać wykazanie zupełnego rozkładu więzi gospodarczej. W pozwie trzeba więc jasno wyjaśnić, jak wygląda codzienne życie stron: czy prowadzą osobne życie, czy robią oddzielne zakupy, czy wspólnie planują wydatki, czy śpią osobno, czy utrzymują relację małżeńską, czy funkcjonują jedynie obok siebie.

Sąd rozumie, że w praktyce małżonkowie często mieszkają pod jednym dachem, bo nie stać ich na dwa mieszkania albo sprawy majątkowe nie zostały jeszcze uregulowane. Kluczowe jest jednak to, czy wspólne mieszkanie oznacza jeszcze faktyczną wspólnotę małżeńską, czy jest tylko rozwiązaniem technicznym.

Jak przygotować pozew o separację?

W pozwie należy wskazać sąd, strony, żądanie orzeczenia separacji, ewentualne żądanie co do winy, uzasadnienie rozkładu pożycia oraz dowody. Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, konieczne mogą być także wnioski dotyczące władzy rodzicielskiej, miejsca pobytu dzieci, kontaktów i kosztów utrzymania dzieci.

Od pozwu o separację pobiera się opłatę stałą w wysokości 600 zł. W sprawie o separację na zgodne żądanie małżonków, gdy nie mają oni wspólnych małoletnich dzieci, opłata od wniosku jest niższa i wynosi 100 zł. W razie trudnej sytuacji finansowej można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, dołączając oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

FAQ

Podsumowanie

separacja bez zgody małżonka jest dopuszczalna, ponieważ sprzeciw drugiej strony sam w sobie nie blokuje orzeczenia separacji. Brak zgody żony na separację nie oznacza, że sąd oddali pozew. W sprawie o separację kluczowe jest wykazanie zupełnego rozkładu pożycia, a nie uzyskanie zgody drugiego małżonka. Własna wina, w tym zdrada, również nie blokuje separacji, ale może mieć znaczenie dla alimentów i oceny sytuacji procesowej. W pozwie warto ostrożnie formułować żądania dotyczące winy, zwłaszcza gdy strony nadal mieszkają razem i istnieją sporne kwestie finansowe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 23, art. 27, art. 56, art. 57, art. 58, art. 60 oraz art. 61¹–61⁶ – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.
2. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności przepisy o opłacie od pozwu o separację i wniosku o separację na zgodne żądanie małżonków – Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1997 r., I CKN 646/97.