Jak uzyskać separację i kto płaci koszty postępowania?

Kiedy sąd może orzec separację?

Podstawą separacji jest zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Wynika to wprost z art. 61¹ § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Chodzi o rozpad więzi duchowej, fizycznej i gospodarczej między małżonkami.

W odróżnieniu od rozwodu nie trzeba wykazywać, że rozkład pożycia ma charakter trwały. Dlatego separacja bywa wybierana wtedy, gdy małżonkowie faktycznie już nie tworzą związku, ale nie chcą jeszcze definitywnie kończyć małżeństwa albo liczą na poprawę relacji.

Sąd nie orzeknie separacji, jeżeli byłaby ona sprzeczna z dobrem wspólnych małoletnich dzieci albo z zasadami współżycia społecznego – tak stanowi art. 61¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli zastanawiasz się, co w konkretnej sytuacji będzie właściwsze, warto porównać rozwód czy separację, bo skutki obu rozwiązań nie są takie same.

Jeżeli jeden małżonek żąda separacji, a drugi rozwodu, sąd – zgodnie z art. 61² § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – orzeka rozwód, jeśli jego przesłanki są spełnione. Dopiero gdy rozwód nie jest dopuszczalny, a warunki separacji są spełnione, sąd może orzec separację.

Jakie skutki wywołuje separacja?

Zgodnie z art. 61⁴ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego orzeczenie separacji wywołuje skutki takie jak rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, chyba że ustawa stanowi inaczej. Najważniejsza różnica jest taka, że małżeństwo nadal trwa, więc nie można zawrzeć nowego związku małżeńskiego.

Po prawomocnym orzeczeniu separacji między małżonkami powstaje rozdzielność majątkowa – wynika to z art. 61⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To ważne, jeżeli jedna strona obawia się nowych długów, niekontrolowanych wydatków lub konfliktu o finanse.

Małżonkowie pozostający w separacji są również obowiązani do wzajemnej pomocy, jeżeli wymagają tego względy słuszności – art. 61⁴ § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W praktyce zakres tego obowiązku zależy od konkretnej sytuacji, np. choroby, braku środków do życia albo opieki nad dziećmi.

Jeżeli między Państwem nie ma zgody co do samego orzeczenia separacji, pomocny może być materiał o tym, jak wygląda brak zgody na separację.

Co sąd rozstrzyga w wyroku o separacji, gdy są dzieci?

Na mocy art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do separacji stosuje się odpowiednio m.in. art. 57 i art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że w wyroku sąd może orzec o winie rozkładu pożycia, chyba że małżonkowie zgodnie wnoszą o zaniechanie orzekania o winie. Gdy małżonkowie zgodnie rezygnują z orzekania o winie, osobno omawiamy separację bez orzekania o winie i uregulowanie sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania.

Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd w wyroku rozstrzyga w szczególności:

• o władzy rodzicielskiej nad dzieckiem,
• o kontaktach rodziców z dzieckiem,
• o wysokości kosztów utrzymania i wychowania dziecka ponoszonych przez każdego z rodziców,
• o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania – jeżeli małżonkowie nadal w nim mieszkają.

Podstawą jest tu art. 58 § 1, § 1a i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowany odpowiednio do separacji na podstawie art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd uwzględnia porozumienie rodziców, jeżeli jest zgodne z dobrem dziecka. Warto więc już w pozwie albo odpowiedzi na pozew przedstawić propozycję dotyczącą miejsca zamieszkania dzieci, kontaktów i alimentów.

Czy sąd może orzec eksmisję małżonka?

Tak. Jeżeli jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może na żądanie drugiego małżonka nakazać jego eksmisję. Wynika to z art. 58 § 2 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego odpowiednio na podstawie art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

To rozwiązanie bywa stosowane zwłaszcza wtedy, gdy występuje przemoc, nadużywanie alkoholu, groźby, awantury lub inne zachowania zagrażające rodzinie. W takiej sytuacji trzeba opisać konkretne zdarzenia i przedstawić dowody, np. notatki policyjne, dokumentację medyczną, wiadomości albo zeznania świadków.

W sprawach, w których jeden z małżonków wcześniej wyprowadził się z domu, znaczenie może mieć także to, jak sąd oceni wyprowadzkę przed separacją w kontekście winy za rozkład pożycia.

Jak wszcząć sprawę o separację?

Tryb postępowania zależy od sytuacji rodzinnej:

Jeżeli są wspólne małoletnie dzieci, sprawa toczy się co do zasady w procesie, czyli na podstawie pozwu. Gdy małżonkowie są zgodni i nie mają wspólnych małoletnich dzieci, możliwe jest prostsze postępowanie nieprocesowe.

Właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy – tak wynika z art. 17 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Właściwość miejscową określa art. 41 Kodeksu postępowania cywilnego: pozew wnosi się do sądu okręgowego, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich jeszcze tam mieszka lub przebywa. Jeżeli tej podstawy nie ma, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a dopiero w dalszej kolejności – powoda.

Ile kosztuje separacja i kto ponosi koszty?

Aktualnie:

• od pozwu o separację pobiera się opłatę stałą 600 zł – art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• od wniosku o separację na zgodne żądanie małżonków pobiera się opłatę stałą 100 zł – art. 37 pkt 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

To, kto ostatecznie poniesie koszty postępowania, zależy od trybu sprawy i jej wyniku. W procesie sąd stosuje przede wszystkim zasadę odpowiedzialności za wynik sprawy z art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza to, że strona przegrywająca może zostać obciążona kosztami przeciwnika.

Nie można jednak z góry założyć, że zawsze całość kosztów zwróci drugi małżonek. W sprawach rodzinnych sąd może – zależnie od przebiegu procesu, częściowego uwzględnienia żądań czy szczególnych okoliczności – inaczej rozdzielić koszty. Dlatego w konkretnej sprawie trzeba ocenić treść żądań, stanowisko drugiej strony i wynik postępowania.

Jeżeli pozostajecie już w rozłączeniu i problem dotyczy bieżącego finansowania domu lub dzieci, przydatny może być też materiał o utrzymywaniu żony w separacji.

Czy osoba bez dochodów może uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych?

Tak. Zgodnie z art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych zwolnienia od kosztów sądowych może domagać się osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Do wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Sąd ocenia rzeczywistą sytuację majątkową, dlatego warto wskazać m.in.:

• brak pracy lub niskie dochody,
• liczbę dzieci na utrzymaniu,
• koszty leczenia, mieszkania, żywności i szkoły,
• brak oszczędności albo brak realnej możliwości ich użycia.

Wniosek o zwolnienie można złożyć razem z pozwem. Jeżeli sytuacja finansowa jest trudna, warto jednocześnie rozważyć wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu – na podstawie art. 117 § 1, § 2 i § 5 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jak napisać pozew o separację?

Pozew powinien spełniać wymagania pisma procesowego z art. 126 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego oraz wymagania pozwu z art. 187 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce powinny się w nim znaleźć:

• oznaczenie sądu, stron i ich adresów,
• żądanie orzeczenia separacji,
• wniosek o orzekanie albo nieorzekanie o winie,
• wnioski dotyczące dzieci: władzy rodzicielskiej, kontaktów, alimentów,
• ewentualny wniosek o sposób korzystania z mieszkania albo o eksmisję,
• wniosek o zasądzenie kosztów procesu,
• uzasadnienie i dowody.

W uzasadnieniu trzeba opisać, na czym polega zupełny rozkład pożycia: od kiedy ustały więzi emocjonalne, fizyczne i gospodarcze, czy małżonkowie prowadzą osobne gospodarstwa, czy próbują jeszcze ratować małżeństwo, oraz jak wygląda sytuacja dzieci.

Typowe załączniki to:

• odpis skrócony aktu małżeństwa,
• odpisy skrócone aktów urodzenia wspólnych małoletnich dzieci,
• dokumenty potwierdzające dochody i wydatki, jeśli są żądane alimenty,
• dowody potwierdzające rozkład pożycia albo naganne zachowania drugiej strony.

Jakich błędów unikać?

Najczęstsze problemy w sprawach o separację to:

• zbyt ogólne uzasadnienie bez wskazania faktów i dat,
• brak wniosków dotyczących dzieci, mimo że małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci,
• brak dokumentów finansowych przy żądaniu alimentów,
• powoływanie się wyłącznie na emocje, bez dowodów,
• mylenie separacji sądowej z separacją faktyczną.

Sama wyprowadzka albo życie osobno nie oznacza jeszcze separacji w sensie prawnym. Skutki prawne powstają dopiero po prawomocnym orzeczeniu sądu.

FAQ

Czy do separacji potrzebna jest zgoda drugiego małżonka?

Nie zawsze. Jeżeli nie ma zgody, jeden z małżonków może sam wnieść pozew o separację. Sąd zbada wtedy, czy doszło do zupełnego rozkładu pożycia i czy nie zachodzą przeszkody z art. 61¹ § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy separacja jest tańsza od rozwodu?

W sprawie wszczynanej pozwem opłata od pozwu o separację wynosi 600 zł, czyli tyle samo co od pozwu o rozwód. Tańszy jest natomiast zgodny wniosek o separację małżonków niemających wspólnych małoletnich dzieci – 100 zł.

Czy bezrobotna żona może żądać zwolnienia z kosztów?

Tak. Jeżeli nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, może złożyć wniosek na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Czy po separacji można wrócić do wspólnego pożycia?

Tak. Separację można znieść. Zgodnie z art. 61⁶ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd na zgodne żądanie małżonków orzeka o zniesieniu separacji.

Czy separacja powoduje rozdzielność majątkową?

Tak. Z chwilą uprawomocnienia się wyroku albo postanowienia orzekającego separację między małżonkami powstaje rozdzielność majątkowa na podstawie art. 61⁵ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=wdu19640090059

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19640430296

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20051671398