Rozwód z obcokrajowcem spoza UE – czy można w Polsce?

Czy rozwód z obcokrajowcem spoza UE można przeprowadzić w Polsce?

Co do zasady tak, ale nie w każdej sytuacji. W sprawie rozwodowej z elementem zagranicznym trzeba najpierw sprawdzić, czy polski sąd ma jurysdykcję krajową, a dopiero później ustalić, jakie prawo będzie stosowane do rozwodu.

Jeżeli polski sąd ma jurysdykcję, sprawa będzie toczyć się przed sądem okręgowym w Polsce. Nie oznacza to jeszcze automatycznie, że sąd zawsze zastosuje prawo polskie. W niektórych przypadkach może badać rozwód według prawa obcego.

W praktyce, przy małżeństwach takich jak opisane w pytaniu — Polka i obywatel państwa spoza UE, brak wspólnego obywatelstwa, rozłąka i pobyt jednego z małżonków za granicą — bardzo często możliwe jest wniesienie pozwu do sądu w Polsce.

Na jakiej podstawie polski sąd może rozpoznać sprawę?

W sprawach małżeńskich z elementem zagranicznym podstawowe znaczenie ma obecnie rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej oraz dotyczące uprowadzenia dziecka za granicę (tzw. Brussels IIb), stosowane od 1 sierpnia 2022 r. Zgodnie z art. 3 ust. 1 tego rozporządzenia, jurysdykcję w sprawach rozwodowych mają m.in. sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium znajduje się zwykłe miejsce pobytu małżonków albo zwykłe miejsce pobytu powoda, jeżeli przebywał tam co najmniej rok bezpośrednio przed wniesieniem pozwu, a w pewnych sytuacjach co najmniej 6 miesięcy, gdy jest obywatelem tego państwa.

Jeżeli więc powód mieszka na stałe w Polsce i spełnia przesłanki z art. 3 ust. 1 lit. a lub b rozporządzenia 2019/1111, polski sąd zwykle będzie właściwy do rozpoznania rozwodu nawet wtedy, gdy drugi małżonek mieszka w Maroku, Egipcie, USA lub innym państwie spoza UE.

Pomocne może być też porównanie podobnych sytuacji transgranicznych, np. gdy w grę wchodzi rozwód USA.

Jeżeli nie ma podstaw do zastosowania przepisów unijnych albo wymagają tego szczególne okoliczności sprawy, znaczenie mogą mieć również przepisy krajowe o jurysdykcji, w tym art. 1103¹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym do jurysdykcji krajowej należą sprawy małżeńskie m.in. wtedy, gdy oboje małżonkowie mieli miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu w Polsce, a jedno z nich nadal tam ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu, albo gdy powód ma w Polsce miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu przez oznaczony przepisami czas.

Jakie prawo stosuje sąd: polskie czy obce?

To odrębna kwestia od samej jurysdykcji. Prawo właściwe dla rozwodu ustala się na podstawie art. 54 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe. Zgodnie z art. 54 ust. 1 tej ustawy rozwód podlega wspólnemu prawu ojczystemu małżonków z chwili żądania rozwodu. Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego prawa ojczystego, zgodnie z art. 54 ust. 2 właściwe jest prawo państwa, w którym oboje mają miejsce zamieszkania, a w braku takiego wspólnego miejsca zamieszkania — prawo państwa, w którym oboje mają miejsce zwykłego pobytu. Jeżeli i tej podstawy brak, zgodnie z art. 54 ust. 3 stosuje się prawo polskie.

W opisanym stanie faktycznym — różne obywatelstwa, brak wspólnego miejsca zamieszkania i brak wspólnego miejsca zwykłego pobytu — najczęściej prowadzi to właśnie do zastosowania prawa polskiego.

To oznacza, że sąd będzie oceniał, czy nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia w rozumieniu art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Kiedy sąd orzeknie rozwód bez orzekania o winie?

Zgodnie z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, każdy z małżonków może żądać rozwodu, jeżeli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Chodzi o zerwanie więzi:

• duchowej,
• fizycznej,
• gospodarczej.

Jeżeli oboje małżonkowie wnoszą, aby sąd nie orzekał o winie, sąd — zgodnie z art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego — zaniecha orzekania o winie. Wtedy skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy rozkładu pożycia.

Jeżeli jednak tylko jedna strona chce rozwodu bez orzekania o winie, a druga się temu sprzeciwia, sąd może nadal badać kwestię winy. W praktyce brak odpowiedzi pozwanego albo jego bierność nie zawsze blokują rozwód bez winy, ale konkretne rozstrzygnięcie zależy od treści stanowisk procesowych i przebiegu rozprawy.

Czy brak zgody małżonka na rozwód zablokuje sprawę?

Nie zawsze. Sam sprzeciw drugiego małżonka nie przekreśla rozwodu. Sąd bada przede wszystkim, czy spełnione są przesłanki z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz czy nie zachodzą tzw. przeszkody rozwodowe z art. 56 § 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Zgodnie z art. 56 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia rozwód jest niedopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Z kolei zgodnie z art. 56 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę albo odmowa zgody w danych okolicznościach jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

W sprawie opisanej w pytaniu nie ma wspólnych dzieci, więc jedna z najczęstszych przeszkód odpada. Jeżeli rozkład pożycia rzeczywiście jest trwały, a powrotu do małżeństwa nie da się realnie oczekiwać, sprzeciw małżonka przebywającego za granicą nie musi uniemożliwić rozwodu.

Do którego sądu złożyć pozew?

Właściwość miejscową w sprawach rozwodowych określa art. 41 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w tym okręgu jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. W braku takiej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a jeżeli i tej podstawy nie ma — sąd miejsca zamieszkania powoda.

Rzeczowo zawsze będzie to sąd okręgowy — zgodnie z art. 17 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli więc ostatnie wspólne miejsce zamieszkania było w Polsce i jedno z małżonków nadal tam mieszka, pozew składa się do tego sądu okręgowego. Jeżeli mąż mieszka już wyłącznie za granicą, w praktyce często właściwy będzie sąd okręgowy miejsca zamieszkania powódki w Polsce.

Jak przygotować pozew o rozwód z małżonkiem za granicą?

Pozew powinien spełniać wymagania pisma procesowego z art. 126 Kodeksu postępowania cywilnego oraz pozwu z art. 187 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce należy wskazać przede wszystkim:

• oznaczenie sądu, stron i ich adresów,
• żądanie rozwiązania małżeństwa przez rozwód,
• wniosek o nieorzekanie o winie — jeśli taki jest zamiar,
• uzasadnienie opisujące rozkład pożycia,
• wnioski dowodowe,
• informację o obywatelstwie i miejscu pobytu pozwanego za granicą.

Do pozwu zwykle dołącza się:

• odpis aktu małżeństwa,
• dowód uiszczenia opłaty sądowej,
• odpis pozwu dla strony przeciwnej,
• dokumenty potwierdzające miejsce pobytu lub adres pozwanego, jeśli są dostępne,
• ewentualne dowody na rozkład pożycia: korespondencję, potwierdzenia rozłąki, zeznania świadków.

Opłata od pozwu o rozwód wynosi obecnie 600 zł na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Doręczenie pozwu małżonkowi w państwie spoza UE

To jeden z najważniejszych etapów sprawy. Jeżeli pozwany mieszka poza Polską, sąd musi skutecznie doręczyć mu pozew i kolejne pisma. Sposób doręczenia zależy od państwa, w którym przebywa pozwany, oraz od tego, czy z danym państwem obowiązuje odpowiednia umowa międzynarodowa albo konwencja.

W praktyce sąd może korzystać m.in. z trybu pomocy prawnej lub konwencji międzynarodowych dotyczących doręczeń. Jeżeli dokument ma trafić do państwa arabskiego lub afrykańskiego, często potrzebne jest tłumaczenie pozwu i załączników na język wymagany przez państwo doręczenia. Brak tłumaczenia może wydłużyć postępowanie.

Jeżeli adres małżonka nie jest znany, sytuacja jest bardziej skomplikowana i może wymagać podjęcia dodatkowych działań dowodowych. W zależności od stanu faktycznego sąd może oczekiwać wykazania, jakie czynności podjęto w celu ustalenia adresu pozwanego.

Czy obecność pozwanego na rozprawie jest konieczna?

Nie zawsze. Jeżeli pozwany zostanie prawidłowo zawiadomiony o sprawie, a mimo to nie zajmie stanowiska lub nie stawi się na rozprawie, sąd może prowadzić postępowanie dalej. W sprawie rozwodowej sąd i tak musi jednak ustalić, czy rzeczywiście doszło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, bo samo niestawiennictwo pozwanego nie wystarcza do automatycznego rozwiązania małżeństwa.

Dlatego nawet w sprawach bezspornych sąd zwykle przesłuchuje stronę powodową, a czasem także świadków. W sprawach z cudzoziemcem za granicą praktyczne znaczenie ma dobrze napisane uzasadnienie pozwu i dołączenie dowodów pokazujących, od kiedy strony nie mieszkają razem, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa i nie utrzymują więzi małżeńskich.

Jak długo trwa rozwód z cudzoziemcem spoza UE?

Nie ma ustawowego terminu zakończenia takiej sprawy. Czas trwania zależy przede wszystkim od:

• obciążenia danego sądu,
• tego, czy pozwany odbiera pisma,
• konieczności tłumaczeń,
• sposobu doręczeń zagranicznych,
• tego, czy sprawa jest sporna co do winy lub innych kwestii.

Jeżeli sprawa jest bez dzieci, bez sporu o winę i z prawidłowym adresem pozwanego, może zakończyć się stosunkowo sprawnie. Jeżeli jednak doręczenie za granicę jest utrudnione albo trzeba ustalać adres małżonka, postępowanie może potrwać znacznie dłużej.

Co zrobić po uzyskaniu wyroku rozwodowego?

Po uprawomocnieniu się wyroku warto uzyskać:

• odpis wyroku,
• stwierdzenie prawomocności,
• w razie potrzeby tłumaczenie przysięgłe.

Jeżeli rozwód ma wywoływać skutki także w państwie pochodzenia współmałżonka, trzeba sprawdzić przepisy tego państwa. W części krajów wystarczy przedłożenie prawomocnego wyroku wraz z tłumaczeniem, w innych konieczne jest odrębne postępowanie o uznanie orzeczenia zagranicznego albo jego rejestracja w odpowiednim urzędzie lub sądzie.

To szczególnie ważne przy państwach spoza UE. Sama rejestracja zagranicznego aktu małżeństwa w polskim USC nie oznacza jeszcze, że polski wyrok rozwodowy automatycznie zostanie wpisany albo uznany za granicą.

Jeżeli sprawa dotyczy państwa pozaunijnego, przydatne może być także porównanie procedury uznania wyroku, gdy chodzi o rozwód z Egipt.

Czy trzeba zgłaszać rozwód w polskim USC?

Jeżeli rozwód orzekł polski sąd, informacja o rozwiązaniu małżeństwa co do zasady trafia do rejestrów stanu cywilnego w Polsce w ramach krajowego obiegu dokumentów. Strona może jednak potrzebować odpisu aktu małżeństwa z adnotacją o rozwodzie albo odpisu wyroku do celów urzędowych. W razie praktycznych problemów warto zwrócić się do właściwego USC lub sądu o dokument potrzebny do dalszych formalności.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać sprawy rozwodowe z małżonkiem spoza Unii Europejskiej. Każda z nich wymaga jednak osobnej oceny pod kątem jurysdykcji, prawa właściwego i skutecznego doręczenia pism.

FAQ

Czy mogę wnieść pozew w Polsce, jeśli mąż mieszka w Maroku?

Tak, jeżeli polski sąd ma jurysdykcję, najczęściej dlatego, że Pani zwykłe miejsce pobytu znajduje się w Polsce w rozumieniu art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111. Sam pobyt pozwanego poza UE nie wyklucza rozwodu w Polsce.

Czy mąż musi zgodzić się na rozwód?

Nie. Brak zgody drugiego małżonka nie blokuje automatycznie rozwodu. Sąd bada przesłanki z art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz to, czy nie zachodzą przeszkody do orzeczenia rozwodu.

Czy sąd może orzec rozwód, jeśli mąż nie odbiera pism albo nie przyjedzie do Polski?

Może, ale tylko po prawidłowym doręczeniu pism albo po przeprowadzeniu wymaganej procedury doręczeniowej. Sama nieobecność pozwanego nie kończy sprawy automatycznie, ale nie musi jej też zablokować.

Jakie dokumenty są zwykle potrzebne?

Najczęściej odpis aktu małżeństwa, dowód opłaty 600 zł, odpis pozwu dla pozwanego oraz dokumenty i informacje pozwalające ustalić jego adres za granicą. W zależności od państwa mogą być potrzebne tłumaczenia.

Czy po rozwodzie w Polsce trzeba coś zrobić za granicą?

Bardzo często tak. To zależy od prawa państwa pochodzenia współmałżonka. Może być potrzebne tłumaczenie przysięgłe wyroku oraz jego uznanie, rejestracja lub przedłożenie w miejscowym urzędzie.

Podsumowanie

Rozwód z obcokrajowcem spoza UE może być przeprowadzony w Polsce, jeżeli polski sąd ma jurysdykcję, a stan faktyczny potwierdza zupełny i trwały rozkład pożycia. W takich sprawach najważniejsze są: prawidłowe ustalenie podstawy jurysdykcji, wskazanie prawa właściwego, poprawne przygotowanie pozwu oraz skuteczne doręczenie dokumentów za granicę.

Jeżeli po rozwodzie wyrok ma być używany także poza Polską, trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy państwa pochodzenia małżonka. Właśnie ten etap — a nie samo orzeczenie rozwodu — często rodzi najwięcej problemów praktycznych.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w tym tekst aktu w ISAP.

3. Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe.

4. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

5. Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej oraz dotyczące uprowadzenia dziecka za granicę.