Jak skierować bliskiego na przymusowe leczenie odwykowe?

Przymusowe leczenie – co rzeczywiście dopuszcza polskie prawo?

W polskim prawie nie ma jednej ogólnej procedury, która pozwala rodzinie przymusowo skierować dorosłego bliskiego na każde leczenie uzależnienia. Trzeba odróżnić kilka sytuacji:

• uzależnienie od alkoholu – możliwe jest sądowe zobowiązanie do poddania się leczeniu odwykowemu na podstawie art. 24, art. 25 i art. 26 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi;
• uzależnienie od narkotyków lub leków – co do zasady nie działa tu analogiczna procedura „odwyku przymusowego” dla dorosłego, chyba że zachodzą odrębne podstawy, np. psychiatryczne;
• zaburzenia psychiczne i zagrożenie dla życia lub zdrowia – możliwe są inne tryby, w szczególności wynikające z ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

To oznacza, że w opisanej sytuacji najpierw trzeba ustalić, czy główną podstawą działania ma być alkoholizm, czy też występują również takie objawy, które uzasadniają pilną interwencję medyczną albo psychiatryczną.

Zobacz również: przymusowe leczenie alkoholika

Kiedy sąd może zobowiązać alkoholika do leczenia odwykowego?

Podstawą jest art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Zgodnie z tym przepisem na badanie przez biegłego kieruje się osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu:

• powodują rozkład życia rodzinnego,
• powodują demoralizację małoletnich,
• uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny, albo
• systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny.

Samo picie, nawet długotrwałe, nie wystarczy. Muszą wystąpić równocześnie:

• przesłanka medyczna – uzależnienie od alkoholu, ustalane zwykle przy udziale biegłych,
• przesłanka społeczna – jedna z negatywnych konsekwencji wskazanych w art. 24 ustawy.

Tę linię potwierdza orzecznictwo, w tym postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2018 r., sygn. I CSK 763/17, zgodnie z którym przesłanka medyczna i społeczna muszą występować łącznie w chwili orzekania.

Kto może rozpocząć procedurę?

W praktyce rodzina najczęściej nie składa od razu wniosku do sądu. Zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi do sądu wniosek o zobowiązanie do leczenia odwykowego składa gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator.

Dlatego najczęściej postępowanie zaczyna się od:

• złożenia zgłoszenia do gminnej komisji właściwej dla miejsca zamieszkania lub pobytu osoby uzależnionej w Polsce,
• ewentualnie zawiadomienia prokuratora, jeżeli sytuacja jest poważna i dobrze udokumentowana.

Do zgłoszenia warto dołączyć:

• opis zachowań i skutków picia,
• dokumentację medyczną, jeśli rodzina ją posiada,
• wyroki alimentacyjne i dowody niepłacenia alimentów,
• notatki policyjne, interwencje, Niebieską Kartę, jeśli występowała przemoc,
• oświadczenia świadków.

Jak wygląda procedura krok po kroku?

Podstawę właściwości sądu stanowi art. 26 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi – sprawy należą do sądu rejonowego.

Czy osoba uzależniona musi być w Polsce?

W praktyce – bardzo często tak, jeżeli rodzina chce skutecznie przeprowadzić polskie postępowanie odwykowe. Ustawa alkoholowa działa w krajowym systemie ochrony zdrowia i wymaga m.in. ustalenia właściwości miejscowej, kontaktu z komisją, badań biegłych i wykonania orzeczenia na terenie Polski.

Jeżeli bliski stale przebywa za granicą, pojawiają się istotne trudności:

• problem z ustaleniem miejsca pobytu w Polsce,
• problem z doręczeniami,
• brak realnej możliwości przeprowadzenia badania przez polskich biegłych,
• trudności z wykonaniem postanowienia sądu.

Nie oznacza to, że rodzina jest całkowicie bezradna, ale najskuteczniejsze działania często wymagają, aby osoba uzależniona znalazła się w Polsce i była dostępna dla komisji, biegłych oraz sądu.

Jeżeli syn przebywa w Holandii i tam znajduje się w stanie zagrażającym zdrowiu lub życiu, w pierwszej kolejności należy uruchamiać pomoc medyczną i lokalne służby w państwie jego pobytu, a nie liczyć wyłącznie na polską procedurę odwykową.

Co z narkotykami, lekami i padaczką alkoholową?

To bardzo istotne. Procedura z ustawy o wychowaniu w trzeźwości dotyczy alkoholu. Jeżeli problem obejmuje również narkotyki, leki, zaburzenia psychiczne albo objawy neurologiczne, ocena prawna i medyczna staje się bardziej złożona.

W opisanym stanie faktycznym niepokojące są zwłaszcza:

• łączenie alkoholu z lekami,
• napady drgawkowe lub padaczkowe przy odstawieniu,
• niemożność samodzielnego funkcjonowania.

Takie objawy mogą oznaczać stan nagły. Wtedy pierwszeństwo ma interwencja medyczna. Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu zaburzeń psychicznych może bezpośrednio zagrażać własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, może być poddana badaniu psychiatrycznemu również bez jej zgody. Z kolei art. 23 ust. 1 tej ustawy przewiduje możliwość przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli osoba chora psychicznie zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.

To jednak nie jest automatyczna podstawa w każdym przypadku uzależnienia. Musi istnieć konkretny stan faktyczny uzasadniający zastosowanie tych przepisów.

Zobacz również: alkoholik odwyk

Czy możliwe jest ubezwłasnowolnienie?

W niektórych sprawach rodzina rozważa także ubezwłasnowolnienie. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Z kolei art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego reguluje ubezwłasnowolnienie częściowe.

Ubezwłasnowolnienie nie zastępuje automatycznie leczenia odwykowego i nie służy wyłącznie temu, by „zmusić” kogoś do terapii. Może jednak mieć znaczenie, gdy osoba całkowicie utraciła zdolność do prowadzenia swoich spraw i wymaga stałej ochrony prawnej.

Ubezwłasnowolnienie alkoholika warto rozważać dopiero po ocenie wszystkich skutków prawnych takiego postępowania.

Co konkretnie może zrobić rodzina już teraz?

1. Zebrać dowody: dokumenty medyczne, wiadomości od współlokatorów, informacje o alimentach, interwencjach, zachowaniach agresywnych lub dezorganizujących życie.
2. Ustalić, czy bliski ma realne miejsce pobytu w Polsce i czy można go sprowadzić w sposób dobrowolny.
3. Złożyć zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej dla miejsca jego pobytu lub ostatniego miejsca pobytu w Polsce.
4. Jeżeli stan jest nagły – wzywać służby medyczne i ratunkowe tam, gdzie bliski faktycznie przebywa.
5. Rozważyć dodatkowo pomoc psychiatryczną lub postępowanie o ubezwłasnowolnienie, jeśli osoba nie kieruje swoim postępowaniem.

Jeżeli problem dotyczy dorosłego dziecka, które mieszka za granicą i nie współpracuje, znaczenie mają również kwestie praktyczne: kto odbierze go po powrocie, gdzie będzie mieszkał, kto przekaże dokumentację medyczną i czy istnieje możliwość dobrowolnego zgłoszenia się na leczenie po przyjeździe do Polski.

Przykłady

Poniżej dwa typowe warianty, w których ścieżka prawna wygląda inaczej mimo podobnego problemu rodzinnego.

FAQ

Czy matka albo ojciec mogą sami złożyć wniosek do sądu o przymusowe leczenie alkoholika?

Co do zasady nie. Wniosek do sądu składa gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator – art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Rodzina najczęściej składa najpierw zgłoszenie do komisji.

Czy można przymusowo leczyć osobę uzależnioną od narkotyków tak samo jak alkoholika?

Nie w tym samym trybie. Procedura z art. 24–26 ustawy dotyczy uzależnienia od alkoholu. W sprawach narkotyków lub leków trzeba badać inne podstawy prawne, w tym ewentualnie psychiatryczne, zależnie od objawów i zagrożenia.

Czy osoba uzależniona musi zgodzić się na badanie biegłych?

Jeżeli sprawa trafia do formalnej procedury, brak dobrowolnej współpracy nie przekreśla postępowania, ale znacząco je utrudnia. Sąd i komisja korzystają z instrumentów przewidzianych ustawą, jednak w praktyce obecność osoby w Polsce i możliwość jej zbadania są bardzo ważne.

Na jak długo sąd może zobowiązać do leczenia odwykowego?

Zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu trwa tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, nie dłużej jednak niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia.

Czy w sprawie dorosłego syna warto rozważyć także ubezwłasnowolnienie?

Czasem tak, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście nie jest on w stanie kierować swoim postępowaniem w rozumieniu art. 13 § 1 albo art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. To odrębne i daleko idące postępowanie, więc wymaga indywidualnej oceny.

Zobacz również: uzależniony syn

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi – ISAP.

2. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – ISAP.

3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – ISAP.

4. Postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2018 r., I CSK 763/17.