Alkoholik w rodzinie – jak skierować go na leczenie?

Czy można zmusić alkoholika do leczenia?

Zgodnie z art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi poddanie się leczeniu odwykowemu jest dobrowolne. Oznacza to, że rodzina nie może sama zawieźć dorosłej osoby do ośrodka i skutecznie wymusić leczenia bez podstawy prawnej.

Wyjątek przewidują art. 24-35 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Jeżeli osoba nadużywająca alkoholu powoduje skutki wymienione w art. 24 tej ustawy, można uruchomić procedurę przed gminną komisją rozwiązywania problemów alkoholowych, a następnie przed sądem rejonowym.

W opisanej sytuacji istotne będzie nie tylko to, że brat pije, ale także to, jakie są tego konsekwencje: czy dochodzi do awantur, przemocy, niszczenia lub wynoszenia cudzych rzeczy, zaniedbywania rodziny, zakłócania porządku albo zagrożenia dla domowników.

Kiedy są podstawy do przymusowego leczenia odwykowego?

Art. 24 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi stanowi, że na badanie przez biegłego kieruje się osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu:

• powodują rozkład życia rodzinnego,
• powodują demoralizację małoletnich,
• uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny,
• systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny.

Wystarczy wystąpienie jednej z tych przesłanek, ale trzeba ją opisać i w miarę możliwości udowodnić. Samo stwierdzenie „brat jest alkoholikiem” zwykle nie wystarczy. Praktycznie ważne są konkretne fakty: daty interwencji Policji, awantury, wynoszenie rzeczy, groźby, zaniedbywanie dzieci, utrata pracy, zadłużanie rodziny lub naruszanie spokoju sąsiadów.

Gdzie zgłosić problem alkoholowy w rodzinie?

Najczęściej pierwszym krokiem jest pisemne zawiadomienie gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej dla miejsca zamieszkania albo pobytu osoby nadużywającej alkoholu. Wynika to z art. 25 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, zgodnie z którym komisja podejmuje czynności z własnej inicjatywy albo na wniosek.

W zawiadomieniu warto wskazać:

• dane osoby, której dotyczy sprawa, oraz jej adres zamieszkania lub pobytu,
• opis nadużywania alkoholu i jego skutków dla rodziny lub otoczenia,
• konkretne zdarzenia z datami, np. awantury, interwencje Policji, wynoszenie rzeczy, zakłócanie porządku,
• dane świadków, np. domowników, sąsiadów, dzielnicowego, pracownika socjalnego,
• dokumenty: notatki policyjne, zaświadczenia lekarskie, korespondencję, zdjęcia zniszczeń, potwierdzenia zgłoszeń.

Jeżeli sprawa jest poważna, zawiadomienie można złożyć także do prokuratora. Art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi przewiduje, że wniosek do sądu o zobowiązanie do leczenia może złożyć gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokurator.

Jak wygląda procedura przed komisją i sądem?

Po otrzymaniu zawiadomienia gminna komisja może przeprowadzić rozmowę z osobą nadużywającą alkoholu, zebrać informacje od rodziny, Policji, pomocy społecznej albo innych instytucji oraz skierować tę osobę na badanie przez biegłego. Podstawą jest art. 24 i art. 25 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Jeżeli z opinii biegłych wynika uzależnienie od alkoholu i wskazanie rodzaju zakładu leczniczego, a osoba nie podejmie dobrowolnego leczenia, komisja może skierować sprawę do sądu rejonowego. Art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi przewiduje, że osoby z art. 24 mogą zostać zobowiązane do poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego.

Czy sąd może zarządzić obserwację albo doprowadzenie przez Policję?

Tak. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi sąd może zarządzić oddanie osoby pod obserwację w zakładzie leczniczym, jeżeli na podstawie opinii biegłego uzna to za niezbędne. Obserwacja trwa nie dłużej niż 2 tygodnie, a w wyjątkowych wypadkach, na wniosek zakładu, sąd może przedłużyć ją do 6 tygodni.

Na postanowienie o oddaniu pod obserwację przysługuje zażalenie. Wynika to z art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Jeżeli osoba nie stawia się na badanie, obserwację albo rozprawę, sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie przez Policję. Podstawę stanowi art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Co oznacza sądowy obowiązek leczenia?

Sąd rejonowy rozpoznaje sprawę w postępowaniu nieprocesowym. Art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi wskazuje, że o obowiązku poddania się leczeniu orzeka sąd właściwy według miejsca zamieszkania albo pobytu osoby, której postępowanie dotyczy.

Sąd może zobowiązać osobę uzależnioną do leczenia w stacjonarnym albo niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego. W praktyce sąd bierze pod uwagę opinię biegłych, okoliczności rodzinne oraz skalę problemu.

Art. 31 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi pozwala sądowi ustanowić nadzór kuratora na czas trwania obowiązku leczenia. Kurator może monitorować zachowanie osoby zobowiązanej i informować sąd o uchylaniu się od leczenia.

Zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi obowiązek leczenia trwa tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, nie dłużej jednak niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia.

Co zrobić, gdy alkoholik wynosi rzeczy z domu?

Jeżeli brat wynosi rzeczy należące do innych domowników i sprzedaje je bez zgody właścicieli, może wchodzić w grę odpowiedzialność karna. W zależności od okoliczności może to być kradzież z art. 278 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny albo przywłaszczenie z art. 284 § 1 lub § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.

Jeżeli pokrzywdzonym jest osoba najbliższa, ściganie niektórych czynów następuje na jej wniosek. Przy kradzieży na szkodę osoby najbliższej wynika to z art. 278 § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny, a przy przywłaszczeniu z art. 284 § 4 tej ustawy. Dlatego w praktyce warto złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa i wyraźnie wskazać, że pokrzywdzony żąda ścigania, jeżeli jest to wymagane.

Jeżeli rzeczy są współwłasnością brata i innych osób, ocena prawna zależy od konkretnych okoliczności: kto jest właścicielem rzeczy, czy brat miał prawo nią rozporządzać, czy działał wbrew woli pozostałych współwłaścicieli i czy doszło do szkody. W takim przypadku warto przygotować dowody własności, np. faktury, zdjęcia, umowy, potwierdzenia przelewów albo zeznania świadków.

Czy zamiast leczenia można wystąpić o ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie nie jest środkiem służącym do karania osoby uzależnionej ani prostym sposobem na zmuszenie jej do odwyku. Może być rozważane tylko wtedy, gdy spełnione są przesłanki z Kodeksu cywilnego.

Art. 13 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny pozwala na ubezwłasnowolnienie całkowite osoby, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.

Art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny przewiduje ubezwłasnowolnienie częściowe osoby pełnoletniej, jeżeli z powodu takich zaburzeń potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia spraw, ale nie ma podstaw do ubezwłasnowolnienia całkowitego.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć osoby wymienione w art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, czyli małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. W sprawach rodzinnych związanych z alkoholem warto oddzielić dwa tryby: sądowe zobowiązanie do leczenia odwykowego oraz ewentualne ubezwłasnowolnienie, które ma inny cel i inne skutki prawne.

FAQ

Czy rodzina może sama złożyć wniosek do sądu o przymusowe leczenie?

Co do zasady rodzina składa zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości wniosek do sądu składa gminna komisja albo prokurator.

Czy utrata pracy przez alkoholika wystarczy do skierowania na leczenie?

Nie zawsze. Aktualny art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości nie posługuje się już ogólną przesłanką uchylania się od pracy. Znaczenie ma to, czy nadużywanie alkoholu powoduje skutki wskazane w tym przepisie, np. rozkład życia rodzinnego albo uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny.

Czy sąd może nakazać leczenie w zamkniętym ośrodku?

Sąd może zobowiązać do leczenia w stacjonarnym albo niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego. Rodzaj zakładu zależy m.in. od opinii biegłych, o której mowa w art. 24 ustawy o wychowaniu w trzeźwości.

Co zrobić, gdy osoba uzależniona nie przychodzi na badanie lub rozprawę?

Sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie przez Policję. Podstawę stanowi art. 30 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości.

Czy przymusowe leczenie rozwiązuje problem kradzieży rzeczy z domu?

Nie automatycznie. Jeżeli dochodzi do wynoszenia cudzych rzeczy, warto niezależnie rozważyć zawiadomienie Policji lub prokuratury. W zależności od okoliczności może chodzić o kradzież z art. 278 § 1 Kodeksu karnego albo przywłaszczenie z art. 284 § 1 lub § 2 Kodeksu karnego.

Źródła

• art. 21 ust. 2, art. 24, art. 25, art. 26, art. 27, art. 30, art. 31 i art. 34 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi,
• art. 13 § 1 i art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 278 § 1 i § 4 oraz art. 284 § 1, § 2 i § 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.