Jak skierować alkoholika chorego psychicznie na leczenie?

Od czego zacząć w praktyce

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić trzy różne problemy prawne: chorobę psychiczną, uzależnienie od alkoholu oraz sposób działania opiekuna lub pracownika pomocy społecznej. Każdy z tych problemów uruchamia inną procedurę.

Jeżeli brat jest agresywny, okalecza się, grozi komuś albo swoim zachowaniem stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo, najpilniejsza jest interwencja medyczna i policyjna. W takiej sytuacji nie czeka się na postępowanie o odwyk czy ubezwłasnowolnienie, tylko wzywa pogotowie ratunkowe albo numer 112 i informuje wyraźnie o zagrożeniu życia lub zdrowia.

Jeżeli natomiast problem ma charakter stały, ale nie dochodzi akurat do nagłego kryzysu, równolegle warto: złożyć zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie oraz złożyć skargę na opiekuna, jeśli nadużywa swoich obowiązków.

Kiedy możliwe jest leczenie psychiatryczne bez zgody

Jeżeli osoba jest chora psychicznie albo ma inne zaburzenia psychiczne i swoim zachowaniem stwarza bezpośrednie zagrożenie dla własnego życia albo życia lub zdrowia innych osób, może zostać przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Przyjęcie bez zgody może nastąpić także wtedy, gdy dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu choroby psychicznej nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego, co wynika z art. 29 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, albo gdy osoba jest niezdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a można przewidywać poprawę po leczeniu szpitalnym – art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

To bardzo ważne: sama nietrzeźwość albo sam alkoholizm nie są jeszcze wystarczającą podstawą do przyjęcia psychiatrycznego bez zgody. Potrzebny jest związek z zaburzeniami psychicznymi i przesłanki ustawowe.

W nagłej sytuacji decyzję o przewiezieniu do szpitala podejmują służby i lekarz. Następnie szpital zawiadamia sąd opiekuńczy, który kontroluje legalność przyjęcia bez zgody – art. 23 ust. 4 i art. 25 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Zobacz również: przymusowe leczenie hub

Zobowiązanie do leczenia odwykowego – kiedy jest możliwe

Przymusowy „odwyk” nie działa automatycznie tylko dlatego, że ktoś pije. Zgodnie z art. 24 ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi na badanie przez biegłego kieruje się osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny. Zbliżonym zagadnieniem jest przymusowy odwyk, DPS i ubezwłasnowolnienie alkoholika.

Jeżeli biegły stwierdzi uzależnienie od alkoholu, sąd może orzec obowiązek poddania się leczeniu odwykowemu w zakładzie lecznictwa odwykowego – stacjonarnym albo niestacjonarnym. Wynika to z art. 26 ust. 1 i art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Sprawę rozpoznaje sąd rejonowy właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu tej osoby, w postępowaniu nieprocesowym – art. 26 ust. 3 wskazanej ustawy.

Kto składa wniosek o przymusowy odwyk

Członek rodziny najczęściej nie składa wniosku bezpośrednio do sądu. Zgodnie z art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi postępowanie sądowe wszczynane jest na wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokuratora.

W praktyce należy więc złożyć pisemne zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej dla miejsca zamieszkania lub pobytu tej osoby. W piśmie warto opisać konkretne zdarzenia: interwencje Policji, awantury, groźby, niszczenie mienia, brak łożenia na rodzinę, samookaleczanie, pobyty w izbie wytrzeźwień czy szpitalu.

Komisja może wezwać tę osobę na rozmowę, skierować ją na badanie przez biegłych i po zgromadzeniu materiału złożyć wniosek do sądu. Gdy osoba uchyla się od badania, sąd może zarządzić przymusowe doprowadzenie przez Policję – art. 27 ust. 2 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Obowiązek leczenia odwykowego nie jest bezterminowy. Zgodnie z art. 34 ust. 1 tej ustawy obowiązek ten trwa tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, nie dłużej jednak niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia sądu.

Zobacz również: alkoholik odwyk

Ubezwłasnowolnienie – kiedy ma sens

Jeżeli problem nie sprowadza się wyłącznie do picia, ale brat z powodu choroby psychicznej albo innych zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, można rozważyć ubezwłasnowolnienie całkowite. Podstawę stanowi art. 13 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem.

Jeżeli stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw, możliwe jest ubezwłasnowolnienie częściowe na podstawie art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie nie jest jednak „karą” za picie i nie służy wyłącznie temu, by rodzinie było łatwiej. Sąd bada, czy dana osoba rzeczywiście nie potrafi kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw. W każdej sprawie decydują konkretne dowody medyczne i faktyczne.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie i do jakiego sądu

Zgodnie z art. 545 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. W niektórych sytuacjach działa także prokurator – na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego oraz przepisów ustawy z 28 stycznia 2016 r. – Prawo o prokuraturze.

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy – art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania – miejsca jej pobytu.

Do wniosku trzeba dołączyć dokumenty wymagane przez art. 552 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli podstawą jest choroba psychiczna, należy dołączyć świadectwo lekarskie wydane przez lekarza psychiatrę albo opinię psychologa. Jeżeli podstawą ma być pijaństwo, potrzebne jest także zaświadczenie poradni leczenia uzależnień.

Obecnie od wniosku o ubezwłasnowolnienie pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Co daje ubezwłasnowolnienie w praktyce

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym dla osoby ustanawia się opiekuna, a po częściowym – kuratora, zgodnie z art. 13 § 2 i art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego oraz odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Taka osoba reprezentuje podopiecznego i pomaga dbać o jego sprawy osobiste oraz majątkowe.

To jednak nie oznacza pełnej dowolności. W wielu sprawach opiekun lub kurator potrzebuje zgody sądu opiekuńczego, zwłaszcza przy ważniejszych decyzjach dotyczących majątku albo miejsca pobytu. Jeżeli rozważane jest umieszczenie osoby w domu pomocy społecznej, znaczenie mają m.in. przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej oraz nadzór sądu opiekuńczego.

Zobacz również: ubezwłasnowolnienie alkoholika

Co zrobić z opiekunem, który działa na szkodę podopiecznego

Trzeba najpierw ustalić, jaką funkcję faktycznie pełni wskazana osoba. Co innego opiekun prawny ustanowiony przez sąd, a co innego pracownik socjalny, asystent, opiekun z usług opiekuńczych albo osoba pomagająca nieformalnie.

Jeżeli jest to opiekun prawny lub kurator ustanowiony przez sąd, a nadużywa on obowiązków, można złożyć pismo do sądu opiekuńczego nadzorującego opiekę, wskazując konkretne zaniedbania. Sąd opiekuńczy sprawuje nadzór nad wykonywaniem opieki na podstawie art. 155 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli chodzi o osobę działającą z ramienia ośrodka pomocy społecznej, należy złożyć skargę do kierownika ośrodka lub właściwego organu gminy, opisując daty, zachowania i świadków. Gdy zachowanie polega np. na dostarczaniu alkoholu osobie uzależnionej albo wykorzystywaniu jej finansowo, w zależności od okoliczności może wchodzić w grę także zawiadomienie Policji lub prokuratury.

Jeżeli brat pobiera świadczenia i istnieje podejrzenie, że ktoś je przejmuje lub wykorzystuje niezgodnie z ich przeznaczeniem, warto zażądać wyjaśnień również od organu wypłacającego świadczenie.

Jakie dowody są najważniejsze

W takich sprawach nie wystarczą ogólne stwierdzenia, że ktoś „dużo pije” albo „źle się zachowuje”. Największe znaczenie mają:

• notatki i numery interwencji Policji,
• dokumentacja leczenia psychiatrycznego i odwykowego,
• wypisy ze szpitala, zaświadczenia lekarskie, opinie psychologa lub psychiatry,
• zaświadczenia z poradni leczenia uzależnień,
• zeznania sąsiadów i członków rodziny,
• nagrania, zdjęcia zniszczeń, wiadomości z groźbami,
• dokumenty potwierdzające zaniedbywanie obowiązków rodzinnych lub finansowych.

Im bardziej konkretne dowody, tym większa szansa na skuteczną reakcję komisji, prokuratora, sądu lub szpitala.

Jak wygląda to w skrócie – porównanie procedur

FAQ

Czy rodzina może sama skierować alkoholika na przymusowy odwyk?

Nie bezpośrednio do sądu. Najczęściej rodzina składa zawiadomienie do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo do prokuratora, a dopiero te podmioty mogą złożyć wniosek do sądu – art. 26 ust. 3 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.

Czy sama agresja po alkoholu wystarczy do zamknięcia w szpitalu psychiatrycznym?

Nie zawsze. Potrzebne są przesłanki z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, czyli związek z zaburzeniami psychicznymi oraz bezpośrednie zagrożenie albo inne ustawowe warunki przyjęcia bez zgody.

Czy ubezwłasnowolnienie automatycznie rozwiązuje problem alkoholizmu?

Nie. Ubezwłasnowolnienie ma służyć ochronie osoby, która nie może kierować swoim postępowaniem lub potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw. Nie zastępuje ono leczenia odwykowego ani psychiatrycznego.

Ile trwa obowiązek leczenia odwykowego?

Zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi obowiązek trwa tak długo, jak wymaga tego cel leczenia, ale nie dłużej niż 2 lata od uprawomocnienia się postanowienia.

Co zrobić, gdy starsza matka pije i zagraża samej sobie?

W takiej sytuacji znaczenie ma przede wszystkim ocena, czy występują zaburzenia psychiczne, zagrożenie życia lub brak zdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb. Pomocny może być materiał: matka pije.

Źródła

• art. 13 § 1, art. 13 § 2, art. 16 § 1, art. 16 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 552 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 23 ust. 1, ust. 4, art. 25, art. 29 ust. 1 pkt 1–2 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• art. 24, art. 26 ust. 1 i 3, art. 27 ust. 2, art. 34 ust. 1 ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi
• art. 155 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 23 pkt 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych