Czy komornik może zająć zachowek lub udział w spadku?

Zachowek a udział w spadku – najpierw trzeba odróżnić dwie sytuacje

W opisanych sprawach bardzo często pojawia się nieprecyzyjne określenie „zachowek”. Tymczasem zachowek i udział w spadku to nie to samo. Zachowek jest roszczeniem o zapłatę pieniędzy. Przysługuje zasadniczo zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy, ale nie otrzymali należnej im wartości w spadku, darowiźnie, zapisie albo innej formie przewidzianej w przepisach.

Jeżeli natomiast ojciec zmarł, nie było testamentu, a dziecko dziedziczy z ustawy razem z mamą lub rodzeństwem, to co do zasady nie mówimy o zachowku, tylko o udziale w spadku. Jeżeli w skład spadku wchodził udział ojca w mieszkaniu, spadkobierca może nabyć udział w tym majątku już z chwilą śmierci spadkodawcy. Postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia potwierdza ten stan i ułatwia ujawnienie prawa w księdze wieczystej.

To rozróżnienie ma duże znaczenie. Komornik inaczej zajmuje roszczenie pieniężne o zachowek, a inaczej prowadzi egzekucję z udziału w nieruchomości lub z udziału w spadku.

Czy komornik może zająć zachowek?

Tak, komornik może zająć wierzytelność z tytułu zachowku, jeżeli dłużnikowi przysługuje takie roszczenie. Zachowek ma charakter majątkowy i pieniężny, dlatego może być przedmiotem egzekucji z wierzytelności. W praktyce komornik zawiadamia dłużnika, że nie wolno mu odbierać świadczenia ani rozporządzać zajętą wierzytelnością, a osobę zobowiązaną do zapłaty zachowku informuje, że nie powinna płacić dłużnikowi, tylko organowi egzekucyjnemu.

Nie oznacza to jednak, że komornik automatycznie „widzi” każdy możliwy zachowek. Wierzyciel musi znać albo ustalić okoliczności, z których wynika roszczenie dłużnika. Znaczenie może mieć testament, darowizny dokonane za życia spadkodawcy, krąg spadkobierców, wartość majątku i to, czy uprawniony rzeczywiście nie otrzymał należnej mu części.

Jeżeli zachowek jest sporny, może być potrzebne postępowanie sądowe. Sam fakt, że ktoś jest dzieckiem zmarłego, nie zawsze oznacza jeszcze roszczenie o zachowek. Jeżeli ta osoba normalnie dziedziczy udział w spadku, jej problem dotyczy przede wszystkim udziału spadkowego, a nie zachowku.

Czy komornik może zająć udział w spadku albo udział w mieszkaniu?

Tak, udział w spadku lub udział w nieruchomości może być majątkiem dłużnika i w określonych sytuacjach może stać się przedmiotem egzekucji. Spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy. Późniejsze stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia nie tworzy tego prawa od zera, lecz je potwierdza.

W praktyce brak uregulowanej sprawy spadkowej i brak wpisu dłużnika w księdze wieczystej utrudnia wierzycielowi egzekucję z nieruchomości, ale nie daje całkowitej i pewnej ochrony. Wierzyciel może próbować ustalić majątek dłużnika, a w określonych sytuacjach może mieć interes prawny w zainicjowaniu postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Po uzyskaniu dokumentu potwierdzającego dziedziczenie łatwiej będzie wykazać, że dłużnik ma udział w spadku lub nieruchomości.

W sprawach mieszkaniowych istotne jest też to, jaki majątek rzeczywiście należał do zmarłego. Jeżeli mieszkanie było objęte wspólnością majątkową małżeńską, najpierw trzeba ustalić udział należący do żyjącego małżonka i udział wchodzący do spadku. Dopiero ta część podlega dziedziczeniu przez małżonka, dzieci albo innych spadkobierców.

Czy można odrzucić spadek po upływie czasu?

Co do zasady oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Jeżeli termin minął i spadkobierca nie złożył oświadczenia, spadek uważa się za przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe, ale nie oznacza rezygnacji ze składników majątku spadkowego.

Po śmierci spadkodawcy nie można już zawrzeć klasycznej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, bo taka umowa jest zawierana za życia przyszłego spadkodawcy, w formie aktu notarialnego. Po śmierci można rozważać inne czynności, takie jak odrzucenie spadku w terminie, zbycie udziału w spadku po jego przyjęciu, dział spadku albo ugodowe rozliczenie spadkobierców. Każda z tych czynności ma jednak inne skutki prawne.

Wyjątkowo możliwe są sprawy dotyczące uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby, ale nie jest to zwykły sposób na uniknięcie egzekucji. Wymaga to spełnienia przesłanek ustawowych i zatwierdzenia przez sąd.

Darowizna udziału rodzinie a ryzyko skargi pauliańskiej

Przekazanie udziału w spadku mamie, bratu albo innej bliskiej osobie nie zawsze zabezpiecza majątek przed wierzycielem. Jeżeli dłużnik rozporządza majątkiem z pokrzywdzeniem wierzycieli, wierzyciel może wystąpić z powództwem o uznanie tej czynności za bezskuteczną wobec niego. Jest to tzw. skarga pauliańska.

Podstawowe przesłanki skargi pauliańskiej to: pokrzywdzenie wierzyciela, uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę trzecią, działanie dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela oraz wiedza osoby trzeciej albo możliwość dowiedzenia się o tym przy zachowaniu należytej staranności. Przy osobach bliskich działają jednak domniemania z art. 527 § 3 i 4 Kodeksu cywilnego, które ułatwiają wierzycielowi dochodzenie roszczeń.

Jeszcze większe ryzyko powstaje przy darowiźnie, bo przy czynności nieodpłatnej wierzyciel ma silniejszą pozycję. Jeżeli bank albo inny wierzyciel wykaże przesłanki skargi, czynność pozostanie ważna między rodziną, ale będzie bezskuteczna wobec tego wierzyciela. W praktyce może to umożliwić prowadzenie egzekucji tak, jakby udział nadal pozostawał w majątku dłużnika, w granicach chronionej wierzytelności.

Co można zrobić legalnie, aby ograniczyć ryzyko dla rodziny?

Najważniejsze jest ustalenie, czy w ogóle przysługuje zachowek, czy udział w spadku, czy może oba te prawa nie występują w konkretnej konfiguracji rodzinnej. Następnie trzeba sprawdzić termin na odrzucenie spadku, skład majątku, udział zmarłego w mieszkaniu, liczbę spadkobierców, treść testamentu oraz etap sprawy z wierzycielem.

Jeżeli egzekucja jest realna, bezpieczniejsze od pozornych lub pośpiesznych rozporządzeń majątkiem bywa ustalenie planu działania: negocjacje z wierzycielem, ugoda, rozłożenie zadłużenia na raty, analiza przedawnienia, sprawdzenie poprawności wypowiedzenia umowy kredytu, a w trudniejszych sytuacjach także ocena przesłanek upadłości konsumenckiej. W sprawach spadkowych można również ocenić, czy dział spadku jest potrzebny i jak go przeprowadzić, aby nie pogorszyć sytuacji innych domowników.

Nie należy zakładać, że samo nieujawnienie udziału w księdze wieczystej rozwiązuje problem. Może utrudnić egzekucję, ale nie likwiduje prawa dłużnika do spadku ani nie odbiera wierzycielowi możliwości szukania majątku w dozwolonych procedurach.

FAQ

Podsumowanie

Komornik może zająć zarówno roszczenie o zachowek, jak i udział dłużnika w spadku albo nieruchomości, ale każda z tych sytuacji wymaga innej analizy. W sprawach po śmierci rodzica trzeba najpierw ustalić, czy dłużnik jest uprawniony do zachowku, czy po prostu odziedziczył udział w majątku. Odrzucenie spadku jest ograniczone terminem, a późniejsze darowizny udziału osobom bliskim mogą zostać podważone przez wierzyciela. Najbezpieczniej jest ocenić dokumenty spadkowe, etap zadłużenia i możliwe działania wobec wierzyciela, zanim podejmie się decyzję o dziale spadku albo przekazaniu udziału rodzinie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 527-534, art. 925, art. 991-1011, art. 1012-1015, art. 1025, art. 1048 i art. 1051.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności przepisy o egzekucji z innych wierzytelności.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1964 r., sygn. akt III CR 39/64.
4. Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 1946 r., sygn. akt C II 216/45.
5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10 stycznia 1995 r., sygn. akt I ACr 1014/94.