Spadek we Francji i w Polsce

Jakie prawo stosuje się do spadku we Francji i w Polsce?

W aktualnym stanie prawnym punktem wyjścia nie jest już odrębne badanie, gdzie leżą ruchomości, nieruchomości albo rachunki bankowe. Dla spadków otwartych 17 sierpnia 2015 r. albo później stosuje się rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 prawem właściwym dla całości spadku jest co do zasady prawo państwa, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci. Jeżeli obywatelka Polski i Francji mieszkała na stałe we Francji, tam miała centrum życia, pobierała emeryturę i prowadziła bieżące sprawy, zasadą będzie zastosowanie prawa francuskiego do całego spadku, także do domu położonego w Polsce.

Wyjątek przewiduje art. 21 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Jeżeli ze wszystkich okoliczności wynika, że w chwili śmierci spadkodawca był w sposób oczywisty ściślej związany z innym państwem niż państwo zwykłego pobytu, można zastosować prawo tego innego państwa. W praktyce jest to wyjątek, a nie reguła.

Inny wyjątek wynika z art. 22 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Spadkodawca może w testamencie albo innym rozrządzeniu na wypadek śmierci wybrać jako prawo właściwe prawo państwa, którego obywatelstwo posiada. Osoba mająca obywatelstwo polskie i francuskie mogłaby więc wybrać prawo polskie albo francuskie. Jeżeli jednak testamentu nie było, nie ma też wyboru prawa.

Kto prowadzi postępowanie spadkowe, jeżeli zmarły mieszkał we Francji?

Jurysdykcję, czyli odpowiedź na pytanie, organ którego państwa może prowadzić sprawę spadkową, określa art. 4 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Zgodnie z tym przepisem sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci, mają jurysdykcję do orzekania w sprawach dotyczących całego spadku.

Jeżeli więc zmarła mieszkała na stałe we Francji, to zasadniczo sprawę należy rozpocząć we Francji, zwykle u francuskiego notariusza. Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy we Francji znajduje się rachunek bankowy, a we francuskim systemie bank oczekuje dokumentów potwierdzających status spadkobiercy zgodnie z prawem francuskim.

Polski sąd albo polski notariusz może być właściwy przede wszystkim wtedy, gdy z rozporządzenia nr 650/2012 wynika jurysdykcja Polski, na przykład w razie skutecznego wyboru prawa polskiego i spełnienia warunków z art. 5-7 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Sam fakt, że w Polsce znajduje się dom, nie oznacza automatycznie, że całą sprawę spadkową można bezpiecznie przeprowadzić wyłącznie w Polsce.

Notariusz czy sąd w Polsce?

Jeżeli sprawa należy do jurysdykcji polskiej, są dwie podstawowe drogi potwierdzenia dziedziczenia. Pierwszą jest sądowe stwierdzenie nabycia spadku, prowadzone na podstawie art. 669-679 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Drugą jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, sporządzany na podstawie art. 95a-95p ustawy z 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.

Notariusz jest szybszy, ale może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy nie ma sporu między zainteresowanymi, znany jest krąg spadkobierców, przedłożono wymagane akty stanu cywilnego i wszyscy niezbędni uczestnicy stawią się u notariusza albo złożą wymagane oświadczenia w prawidłowej formie. Jeżeli istnieje spór, brak dokumentów, niepewność co do kręgu spadkobierców albo element zagraniczny budzi wątpliwości co do jurysdykcji, właściwsza będzie droga sądowa albo postępowanie we Francji.

W sprawie osoby stale mieszkającej we Francji praktycznie najczęściej rozpoczyna się od francuskiego notariusza. To on ustala spadkobierców, sporządza dokumenty wymagane przez bank, przygotowuje deklarację spadkową i pomaga uzyskać europejskie poświadczenie spadkowe, jeżeli jest potrzebne do wykazania praw w Polsce.

Dziedziczenie przez ciotecznego bratanka

Jeżeli prawem właściwym jest prawo francuskie, krąg spadkobierców ustala się według przepisów Code civil. Zgodnie z art. 734 francuskiego Code civil dziedziczenie ustawowe jest podzielone na kolejność grup spadkobierców, a art. 745 Code civil przewiduje dziedziczenie krewnych bocznych poza rodzeństwem co do zasady do szóstego stopnia pokrewieństwa. Dokładne ustalenie, czy cioteczny bratanek dziedziczy, wymaga więc odtworzenia całej linii rodzinnej i sprawdzenia, czy nie żyją osoby z bliższych grup dziedziczenia.

Jeżeli natomiast wyjątkowo zastosowanie miałoby prawo polskie, na przykład dlatego, że spadkodawca skutecznie wybrał je w testamencie, kolejność dziedziczenia ustawowego wynikałaby z art. 931-935 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Dla dalszych krewnych szczególne znaczenie ma art. 934 § 1-3 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 934 § 1 Kodeksu cywilnego, w braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadek przypada dziadkom spadkodawcy w częściach równych. Zgodnie z art. 934 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli któreś z dziadków nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego zstępnym.

W praktyce oznacza to konieczność zgromadzenia aktów stanu cywilnego dokumentujących nie tylko zgon spadkodawcy i urodzenie spadkobiercy, ale także kolejne ogniwa pokrewieństwa: akty urodzenia, małżeństwa i zgonu osób, przez które wykazuje się przejście prawa do dziedziczenia. Im dalszy krewny, tym więcej dokumentów będzie potrzebnych.

Jakie dokumenty przygotować?

Zakres dokumentów zależy od tego, czy sprawę prowadzi francuski notariusz, polski sąd, polski notariusz, czy konieczne jest użycie dokumentów w obu państwach. Najczęściej potrzebne są:

Europejskie poświadczenie spadkowe

Europejskie poświadczenie spadkowe, często oznaczane skrótem EPS, zostało uregulowane w art. 62-73 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Służy ono do wykazywania w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej statusu spadkobiercy, zapisobiercy, wykonawcy testamentu albo zarządcy spadku.

Zgodnie z art. 69 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 europejskie poświadczenie spadkowe wywołuje skutki we wszystkich państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania odrębnego postępowania. Jeżeli więc francuski organ wyda EPS, dokument ten powinien być przydatny w Polsce przy wykazaniu praw do nieruchomości, a polski organ prowadzący księgę wieczystą może wymagać tłumaczenia przysięgłego.

W Polsce podstawą wpisu do księgi wieczystej jest dokument wykazujący następstwo prawne. Znaczenie ma tu art. 31 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, zgodnie z którym wpis może być dokonany na podstawie dokumentu z podpisem notarialnie poświadczonym, jeżeli przepisy szczególne nie przewidują innej formy. W sprawach spadkowych takim dokumentem może być w szczególności prawomocne postanowienie sądu, akt poświadczenia dziedziczenia albo europejskie poświadczenie spadkowe.

Rachunek bankowy we Francji i wypłata pieniędzy

Francuski bank po informacji o śmierci posiadacza rachunku co do zasady blokuje rachunek do czasu przedstawienia dokumentów spadkowych. W praktyce bank może wymagać francuskiego aktu notarialnego potwierdzającego spadkobierców, czyli acte de notoriété sporządzanego na podstawie art. 730-1 francuskiego Code civil, albo europejskiego poświadczenia spadkowego.

Jeżeli środki na rachunku są potrzebne na koszty pogrzebu, należy zapytać bank o procedurę wypłaty bez pełnego zakończenia sprawy spadkowej. Art. L312-1-4 francuskiego Code monétaire et financier przewiduje możliwość obciążenia rachunku zmarłego między innymi kosztami pogrzebu w granicach środków na rachunku i limitów przewidzianych przez przepisy oraz praktykę bankową. W praktyce banki często posługują się limitem 5000 euro, ale przed złożeniem wniosku trzeba sprawdzić aktualne wymagania konkretnego banku i przedstawić faktury.

Jeżeli zgon nastąpił w Polsce, rodzinie zwykle potrzebny będzie polski akt zgonu, ewentualnie odpis wielojęzyczny albo tłumaczenie przysięgłe na język francuski. Warto również powiadomić francuską instytucję emerytalną, aby uniknąć nadpłat świadczeń po śmierci.

Podatki od spadku w Polsce i we Francji

Opodatkowanie trzeba sprawdzić odrębnie w obu państwach. We Francji znaczenie ma art. 750 ter francuskiego Code général des impôts, który określa zakres opodatkowania spadków w zależności od rezydencji podatkowej zmarłego, rezydencji spadkobiercy oraz położenia majątku. Jeżeli zmarła była francuskim rezydentem podatkowym, francuski podatek spadkowy może obejmować majątek położony także poza Francją, z uwzględnieniem właściwych reguł unikania podwójnego opodatkowania.

Terminy francuskiej deklaracji spadkowej wynikają z art. 641 francuskiego Code général des impôts. Co do zasady deklarację składa się w terminie 6 miesięcy, gdy zgon nastąpił we Francji metropolitalnej, a w terminie 12 miesięcy w innych przypadkach, między innymi gdy zgon nastąpił za granicą. W sprawie zgonu w Polsce przy majątku i rezydencji we Francji termin i zakres deklaracji powinien potwierdzić francuski notariusz.

W Polsce podatek od spadków i darowizn wynika z art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Zgodnie z art. 2 tej ustawy nabycie własności rzeczy znajdujących się za granicą albo praw majątkowych wykonywanych za granicą podlega podatkowi w Polsce, jeżeli w chwili otwarcia spadku nabywca był obywatelem polskim albo miał miejsce stałego pobytu w Polsce. Niezależnie od tego polska nieruchomość co do zasady wchodzi w zakres polskiego podatku.

Cioteczny bratanek nie należy do najbliższej grupy korzystającej ze zwolnienia przewidzianego w art. 4a ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, chyba że konkretny stopień pokrewieństwa i stan faktyczny wskazują inaczej. Najczęściej będzie to III grupa podatkowa. Kwota wolna dla III grupy wynika z art. 9 ust. 1 pkt 3 tej ustawy i wynosi 5733 zł. Zgodnie z art. 17a ust. 1 tej ustawy zeznanie SD-3 składa się zasadniczo w terminie miesiąca od powstania obowiązku podatkowego.

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustal, gdzie zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci w rozumieniu art. 21 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012.
2. Sprawdź, czy istniał testament i czy zawierał wybór prawa zgodnie z art. 22 ust. 1 rozporządzenia nr 650/2012.
3. Zgromadź akty stanu cywilnego dokumentujące pokrewieństwo i zgony osób, które wyprzedzały dalszego krewnego w dziedziczeniu.
4. Skontaktuj się z francuskim notariuszem, jeżeli zwykły pobyt zmarłego był we Francji albo we Francji znajduje się rachunek bankowy.
5. Poproś o dokument, który będzie użyteczny w Polsce, najlepiej europejskie poświadczenie spadkowe, jeżeli ma być wpisana nieruchomość w polskiej księdze wieczystej.
6. Sprawdź obowiązki podatkowe we Francji i w Polsce, w tym terminy deklaracji.

FAQ

Źródła

• Art. 4, art. 5-7, art. 21 ust. 1-2, art. 22 ust. 1, art. 39, art. 59, art. 62-73 i art. 69 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z 4 lipca 2012 r.
• Art. 931-935, w szczególności art. 934 § 1-3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 669-679 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 95a-95p ustawy z 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
• Art. 31 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.
• Art. 1 ust. 1 pkt 1, art. 2, art. 4a, art. 9 ust. 1 pkt 3 i art. 17a ust. 1 ustawy z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Art. 730-1, art. 734 i art. 745 francuskiego Code civil.
• Art. 641 i art. 750 ter francuskiego Code général des impôts.
• Art. L312-1-4 francuskiego Code monétaire et financier.