Czy umowa dożywocia może dotyczyć pieniędzy?

Czy umowa dożywocia może dotyczyć pieniędzy?

Nie. Umowa dożywocia w rozumieniu art. 908 Kodeksu cywilnego polega na tym, że właściciel nieruchomości przenosi jej własność na inną osobę, a nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie opiszą w umowie inaczej zakresu świadczeń, nabywca powinien między innymi przyjąć dożywotnika jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Przedmiotem tej umowy nie jest więc sama kwota pieniędzy. Jeżeli matka sprzedaje swoje mieszkanie, a następnie przelewa córce środki na zakup lokalu, to taka czynność nie staje się automatycznie dożywociem tylko dlatego, że córka obiecuje opiekę. Bez właściwej konstrukcji prawnej będzie to najczęściej darowizna pieniędzy albo inna umowa nienazwana, która może nie dawać oczekiwanej ochrony przed roszczeniem o zachowek.

Dożywocie może natomiast dotyczyć nieruchomości albo udziału w nieruchomości. W praktyce możliwe jest więc takie ułożenie transakcji, aby matka nabyła lokal lub udział w lokalu, a następnie przeniosła go na córkę w zamian za dożywotnie utrzymanie. Tę konstrukcję trzeba jednak przygotować u notariusza, ponieważ przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego.

Darowizna pieniędzy dziecku a zachowek

Jeżeli teściowa przekaże córce pieniądze ze sprzedaży mieszkania, aby córka kupiła lokal na siebie, podstawowym ryzykiem jest późniejsze roszczenie o zachowek. Zgodnie z art. 993 K.c. przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w dalszych przepisach. Art. 994 K.c. wyłącza między innymi drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz niektóre darowizny dokonane ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy, ale to ograniczenie nie działa w typowy sposób przy darowiznach na rzecz dzieci, spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku.

W konsekwencji darowizna dużej kwoty dla córki może być brana pod uwagę przy rozliczeniu zachowku po śmierci matki, nawet jeżeli została przekazana wiele lat wcześniej. To, że syn otrzymał już środki lub został rozliczony po ojcu, nie musi samo w sobie zamykać mu drogi do roszczeń po matce. Każdy spadek rozlicza się osobno, chyba że doszło do skutecznej ugody, zrzeczenia się dziedziczenia albo zrzeczenia się zachowku w prawidłowej formie.

Trzeba też pamiętać o art. 1000 K.c. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy, może w określonych granicach kierować roszczenie do osoby obdarowanej. Gdy obdarowana córka sama jest uprawniona do zachowku, jej odpowiedzialność wobec innych uprawnionych jest ograniczona do nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek oraz do granic wzbogacenia wynikającego z darowizny.

Jak bezpieczniej ułożyć przekazanie majątku za opiekę?

Jeżeli celem jest realna opieka nad matką oraz ograniczenie ryzyka późniejszego zachowku, sama darowizna pieniędzy jest rozwiązaniem najsłabszym. Lepszym kierunkiem jest dożywocie, ale tylko wtedy, gdy przedmiotem umowy będzie nieruchomość albo udział w nieruchomości. W praktyce można rozważyć zakup lokalu przez matkę i następnie przeniesienie własności na córkę w zamian za dożywotnie utrzymanie albo zakup udziału, który następnie zostanie objęty umową dożywocia.

Akt notarialny powinien dokładnie opisywać obowiązki córki i jej małżonka, jeżeli ma on realnie uczestniczyć w opiece. Warto wskazać, czy obowiązki obejmują mieszkanie, wyżywienie, leki, transport do lekarzy, koszty opieki, pomoc w chorobie, organizację pogrzebu oraz sposób korzystania z lokalu. Im bardziej precyzyjna umowa, tym łatwiej wykazać, że strony zawarły odpłatną umowę dożywocia, a nie pozorną darowiznę.

Jeżeli brat ma zostać rozliczony za życia matki, należy rozważyć notarialną umowę o zrzeczenie się dziedziczenia albo umowę ograniczoną tylko do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości lub w części. Od 2023 r. art. 1048 K.c. wyraźnie dopuszcza takie ograniczenie zrzeczenia. Zwykłe oświadczenie syna, rodzinne ustalenie albo przelew bez właściwej umowy mogą okazać się niewystarczające.

Czy dożywocie chroni przed roszczeniem o zachowek?

Co do zasady umowa dożywocia nie jest darowizną, ponieważ ma charakter odpłatny i wzajemny. Nabywca nieruchomości otrzymuje własność, ale w zamian przejmuje ciężar dożywotniego utrzymania zbywcy. Dlatego prawidłowo zawarte i wykonywane dożywocie nie jest doliczane do spadku tak jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Nie oznacza to jednak, że taka umowa jest całkowicie odporna na spór. Osoba pominięta może próbować wykazywać, że umowa była pozorna, że świadczenia opiekuńcze były iluzoryczne albo że przy jej zawarciu wystąpiła wada oświadczenia woli. Im większa dysproporcja między wartością nieruchomości a realnym zakresem opieki, tym większe ryzyko procesu. Sam fakt, że jedno z dzieci opiekowało się rodzicem, jest ważny, ale powinien znaleźć potwierdzenie w dokumentach, rachunkach, korespondencji, dokumentacji medycznej i zeznaniach świadków.

W razie późniejszego sporu o zachowek można powoływać się także na szczególne okoliczności sprawy. Obecnie art. 997¹ K.c. pozwala zobowiązanemu żądać odroczenia płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach także jego obniżenia. Nie jest to jednak sposób na automatyczne uniknięcie roszczenia, lecz instrument obrony w konkretnej sprawie.

FAQ

Czy można zawrzeć umowę dożywocia na samą kwotę pieniędzy?

Nie. Dożywocie jest związane z przeniesieniem własności nieruchomości albo udziału w nieruchomości. Przekazanie pieniędzy w zamian za opiekę może być inną umową, ale nie będzie klasyczną umową dożywocia z art. 908 K.c.

Czy darowizna pieniędzy dla córki będzie doliczona do zachowku?

W typowej sytuacji tak, jeżeli córka jest spadkobierczynią albo osobą uprawnioną do zachowku. Wtedy nie można bezpiecznie zakładać, że po 10 latach darowizna przestanie mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku.

Czy prawidłowe dożywocie wyłącza zachowek?

Prawidłowe dożywocie nie jest darowizną, więc co do zasady nie dolicza się go do substratu zachowku. Może jednak powstać spór, jeżeli ktoś twierdzi, że umowa była pozorna albo obowiązki opiekuńcze nie były realne.

Czy brat może zrzec się zachowku po matce?

Tak, ale wymaga to umowy z matką zawartej w formie aktu notarialnego. Zrzeczenie może dotyczyć dziedziczenia albo tylko prawa do zachowku w całości lub w części.

Czy wystarczy spisać prywatną umowę o opiekę?

Prywatna umowa może pomóc dowodowo, ale nie zastąpi aktu notarialnego potrzebnego do przeniesienia własności nieruchomości i zawarcia umowy dożywocia. Przy majątku o dużej wartości warto przygotować pełną konstrukcję notarialną.

Podsumowanie

Umowa dożywocia nie może dotyczyć samych pieniędzy, dlatego przekazanie córce środków ze sprzedaży mieszkania zwykle będzie traktowane jako darowizna. Taka darowizna może zostać doliczona przy obliczaniu zachowku po śmierci matki, zwłaszcza gdy została dokonana na rzecz dziecka. Jeżeli celem jest przekazanie majątku w zamian za opiekę, bezpieczniej rozważyć notarialną umowę dożywocia dotyczącą nieruchomości albo udziału w nieruchomości oraz ewentualne notarialne zrzeczenie się zachowku przez drugie dziecko. Ostateczny wariant powinien być dopasowany do tego, kto jest właścicielem lokalu, jakie środki mają zostać rozliczone i czy pozostali spadkobiercy godzą się na takie rozwiązanie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 795 - Dziennik Ustaw
2. Art. 908-916 Kodeksu cywilnego - umowa dożywocia
3. Art. 993-1000 Kodeksu cywilnego - zachowek, doliczanie darowizn i odpowiedzialność obdarowanego
4. Art. 997¹ Kodeksu cywilnego - odroczenie, raty i wyjątkowe obniżenie zachowku
5. Art. 1048-1050 Kodeksu cywilnego - zrzeczenie się dziedziczenia i zrzeczenie się prawa do zachowku
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 listopada 1996 r., sygn. akt I ACr 308/96
7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 1 czerwca 2004 r., sygn. akt I ACa 285/04
8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 7 marca 2013 r., sygn. akt I ACa 548/12
9. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1981 r., sygn. akt III CZP 18/81