Unieważnienie rozwodu – czy można cofnąć wyrok?

Czy można unieważnić rozwód?

Nie. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego nie przewidują odrębnej instytucji „unieważnienia rozwodu”. Rozwód następuje przez wyrok sądu wydany na podstawie art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

Jeżeli wyrok rozwodowy jest już prawomocny, nie można go po prostu anulować zgodnym oświadczeniem byłych małżonków ani dlatego, że po rozwodzie nadal mieszkają razem, utrzymują więź emocjonalną lub chcą odbudować związek. Zgodnie z art. 363 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje od niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia.

W praktyce trzeba odróżnić trzy sytuacje: wyrok jeszcze nieprawomocny, wyrok prawomocny od niedawna oraz wyrok prawomocny od wielu lat. Możliwości działania są w każdej z nich inne.

Apelacja od wyroku rozwodowego

Jeżeli wyrok rozwodowy wydał sąd pierwszej instancji i nie jest on jeszcze prawomocny, podstawowym środkiem zaskarżenia jest apelacja. Wynika to z art. 367 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym od wyroku sądu pierwszej instancji przysługuje apelacja do sądu drugiej instancji.

W sprawach rozwodowych bardzo ważne są terminy. Zgodnie z art. 328 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pisemne uzasadnienie wyroku sporządza się na wniosek strony. Wniosek taki co do zasady składa się w terminie tygodnia od ogłoszenia wyroku. Następnie, zgodnie z art. 369 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, w terminie 2 tygodni od doręczenia stronie wyroku z uzasadnieniem.

Jeżeli termin do sporządzenia uzasadnienia został przedłużony, art. 369 § 1¹ Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje 3-tygodniowy termin do wniesienia apelacji. Sąd powinien poinformować stronę o właściwym terminie przy doręczeniu wyroku z uzasadnieniem.

Jeżeli strona nie zażądała uzasadnienia w terminie tygodniowym, zastosowanie może mieć art. 369 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym termin do wniesienia apelacji biegnie od dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia. W praktyce złożenie apelacji bez wcześniejszego uzasadnienia bywa ryzykowne, bo trudno prawidłowo sformułować zarzuty bez znajomości motywów wyroku.

Jeżeli wyrok zapadł wiele lat temu, tak jak w opisanej sytuacji z 2006 r., termin do apelacji co do zasady dawno upłynął. Spóźniona apelacja podlega odrzuceniu na podstawie art. 373 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy skarga kasacyjna jest możliwa w sprawie o rozwód?

Nie. Skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego nie przysługuje w sprawach o rozwód. Wynika to wprost z art. 398² § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o rozwód, separację i alimenty.

Oznacza to, że nawet jeżeli wyrok rozwodowy został wydany przez sąd drugiej instancji po apelacji, strona nie może skutecznie złożyć skargi kasacyjnej tylko po to, aby doprowadzić do uchylenia rozwodu. Jeżeli sprawa zakończyła się już w sądzie pierwszej instancji, skarga kasacyjna tym bardziej nie wchodzi w grę, bo skarga kasacyjna dotyczy wybranych prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, a w sprawach rozwodowych i tak jest wyłączona.

Co pozostaje po uprawomocnieniu wyroku rozwodowego?

Po prawomocnym rozwodzie nie można wrócić do sprawy tylko dlatego, że małżonkowie zmienili zdanie albo później inaczej oceniają przebieg procesu. Wznowienie postępowania jest środkiem nadzwyczajnym: wymaga jednej z ustawowych podstaw, zachowania właściwych terminów i uwzględnienia ograniczeń szczególnych dla spraw małżeńskich.

Jeżeli rzeczywiście pojawiła się podstawa do podważenia prawomocnego orzeczenia, zasady i terminy wznowienia postępowania rozwodowego omawiamy w osobnym poradniku.

Czy kłamstwo w sprawie rozwodowej pozwala cofnąć rozwód?

Samo przyznanie po latach, że strona nie mówiła sądowi prawdy o rozkładzie pożycia, zwykle nie wystarczy do uchylenia prawomocnego wyroku rozwodowego. Sąd rozwodowy bada przesłanki z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a więc zupełny i trwały rozkład pożycia, na podstawie całego materiału dowodowego.

Jeżeli w toku sprawy rozwodowej strona składała nieprawdziwe zeznania po pouczeniu o odpowiedzialności karnej, może pojawić się problem odpowiedzialności z art. 233 § 1 Kodeksu karnego. To jednak nie oznacza automatycznego cofnięcia wyroku rozwodowego. Dla wznowienia postępowania z powodu przestępstwa znaczenie ma art. 403 § 1 pkt 2 oraz art. 404 Kodeksu postępowania cywilnego, a więc konieczne jest spełnienie rygorystycznych przesłanek procesowych.

W praktyce osoba, która sama powołuje się na własne nieprawdziwe twierdzenia z dawnej sprawy, powinna zachować szczególną ostrożność. Konsekwencje zależą od tego, jakie oświadczenia były składane, w jakiej formie, czy strona była pouczona o odpowiedzialności karnej i czy istnieją dowody potwierdzające zarzucane okoliczności.

Co zrobić, jeżeli byli małżonkowie chcą znów być małżeństwem?

Jeżeli wyrok rozwodowy jest prawomocny i nie ma realnych podstaw do jego wzruszenia, byli małżonkowie mogą zawrzeć małżeństwo ponownie. Podstawą zawarcia małżeństwa cywilnego jest art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński.

Ponowne małżeństwo z byłym małżonkiem nie usuwa historycznie poprzedniego rozwodu. Oznacza natomiast powstanie nowego małżeństwa od daty złożenia oświadczeń przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo w formie przewidzianej dla małżeństwa konkordatowego. W konkretnych sprawach warto sprawdzić także skutki majątkowe, zwłaszcza jeżeli po rozwodzie nastąpił podział majątku, zawarto umowy majątkowe albo powstały zobowiązania.

FAQ

Czy można cofnąć rozwód po prawomocnym wyroku?

Co do zasady nie. Po prawomocności wyroku nie ma zwykłej procedury cofnięcia rozwodu. Możliwe jest tylko wyjątkowe wzruszenie wyroku na podstawach przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego, głównie przez skargę o wznowienie postępowania.

Czy zgodna wola byłych małżonków wystarczy do anulowania rozwodu?

Nie. Zgodne oświadczenie byłych małżonków nie uchyla prawomocnego wyroku rozwodowego. Jeżeli chcą ponownie być małżeństwem, mogą zawrzeć nowe małżeństwo na podstawie art. 1 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można złożyć kasację od wyroku rozwodowego?

Nie. Art. 398² § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego wyraźnie wyłącza skargę kasacyjną w sprawach o rozwód.

Czy wznowienie postępowania rozwodowego jest możliwe po wielu latach?

Zwykle jest to bardzo trudne albo niemożliwe. Trzeba wykazać konkretną podstawę z Kodeksu postępowania cywilnego oraz zmieścić się w terminach z art. 407 i art. 408 Kodeksu postępowania cywilnego. Po 10 latach wznowienie jest wyłączone, poza wyjątkami dotyczącymi pozbawienia możności działania albo braku należytej reprezentacji.

Czy dalsze wspólne mieszkanie po rozwodzie powoduje, że rozwód jest nieważny?

Nie. Wspólne mieszkanie, prowadzenie gospodarstwa domowego albo odbudowanie relacji po rozwodzie nie powodują automatycznie nieważności wyroku rozwodowego. Mogą mieć znaczenie życiowe i majątkowe, ale nie cofają prawomocnego orzeczenia.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji, jeżeli wyrok rozwodowy zapadł w 2006 r. i stał się prawomocny, nie ma podstaw do prostego unieważnienia rozwodu ani do wniesienia skargi kasacyjnej. Apelacja jest środkiem właściwym tylko przed uprawomocnieniem się wyroku i w ustawowych terminach. Wznowienie postępowania jest nadzwyczajne, wymaga konkretnej podstawy ustawowej i podlega surowym ograniczeniom czasowym.

Jeżeli byli małżonkowie nadal chcą wspólnie żyć jako małżeństwo, najczęściej realnym rozwiązaniem jest ponowne zawarcie małżeństwa. Przed podjęciem decyzji warto jednak sprawdzić skutki majątkowe, alimentacyjne i dokumenty dotyczące prawomocności dawnego wyroku.

Źródła

• Art. 1 § 1 oraz art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 328 § 1, art. 363 § 1, art. 367 § 1, art. 369 § 1, § 1¹ i § 2, art. 373 § 1, art. 398² § 2 pkt 1, art. 399-408 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 233 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.