Upadłość spółki akcyjnej a prawa akcjonariusza i obligatariusza

Wniosek o upadłość spółki a ogłoszenie upadłości

Jeżeli zarząd spółki złożył wniosek o upadłość, to formalnie nie oznacza jeszcze, że upadłość została ogłoszona. Do czasu wydania postanowienia przez sąd spółka nadal istnieje i działa, choć jej sytuacja ekonomiczna może być już bardzo poważna. W aktualnym prawie nie funkcjonuje już dawny podział na „upadłość układową” i „upadłość likwidacyjną” w takim znaczeniu, w jakim używano go w starszych poradach. W praktyce przy spółce niewypłacalnej trzeba rozróżnić postępowanie restrukturyzacyjne, postępowanie upadłościowe oraz likwidację majątku przez syndyka po ogłoszeniu upadłości.

Podstawową przesłanką upadłości jest niewypłacalność dłużnika. Spółka jest niewypłacalna w szczególności wtedy, gdy utraciła zdolność wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych, a opóźnienie w ich wykonywaniu przekracza trzy miesiące. W przypadku osoby prawnej znaczenie ma także nadmierne zadłużenie, czyli sytuacja, w której zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku przez okres dłuższy niż 24 miesiące.

Dłużnik powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. W spółce akcyjnej obowiązek ten w praktyce obciąża osoby prowadzące sprawy spółki, przede wszystkim zarząd. Zaniechanie złożenia wniosku mimo spełnienia przesłanek może mieć znaczenie zarówno cywilne, jak i karne.

Prawa obligatariusza po wniosku o upadłość emitenta

Osoba posiadająca obligacje spółki jest co do zasady wierzycielem emitenta. To najważniejsza różnica względem akcjonariusza. Jeżeli obligacje nie zostały wykupione, obligatariusz może mieć wierzytelność obejmującą wartość nominalną obligacji, należne odsetki oraz ewentualne inne świadczenia wynikające z warunków emisji.

Do momentu ogłoszenia upadłości można analizować zwykłe instrumenty dochodzenia zapłaty, ale w praktyce przy realnej niewypłacalności spółki oddzielny pozew o zapłatę bywa nieefektywny. Po ogłoszeniu upadłości wierzytelności wobec upadłego dochodzi się zasadniczo w postępowaniu upadłościowym, przez zgłoszenie wierzytelności. Zgłoszeń dokonuje się obecnie za pośrednictwem Krajowego Rejestru Zadłużonych, a termin i sposób działania należy ustalić na podstawie obwieszczenia o ogłoszeniu upadłości.

Jeżeli obligacje były zabezpieczone na składnikach majątku emitenta, np. hipoteką lub zastawem, znaczenie mają przepisy o osobnej masie upadłości. Co do zasady przedmiot zabezpieczenia praw z obligacji może tworzyć osobną masę upadłości przeznaczoną przede wszystkim na zaspokojenie obligatariuszy. W postępowaniu ustanawiany jest kurator do reprezentowania praw obligatariuszy, ale aktualne przepisy przewidują również możliwość osobistego działania obligatariusza albo działania przez pełnomocnika, jeżeli sędzia-komisarz dopuści go do udziału po wykazaniu praw z obligacji.

Jeżeli zabezpieczenia nie było albo osobna masa nie wystarczy na pełne zaspokojenie, niezaspokojona część wierzytelności uczestniczy w podziale funduszów masy upadłości na zasadach ogólnych. Dlatego kluczowe jest szybkie ustalenie, czy obligacje były zabezpieczone, kto pełni funkcję administratora zabezpieczeń albo banku-reprezentanta oraz czy w sprawie wydano już postanowienie o ogłoszeniu upadłości.

Prawa akcjonariusza w razie upadłości spółki akcyjnej

Akcjonariusz nie jest wierzycielem spółki tylko dlatego, że posiada jej akcje. Akcja jest prawem udziałowym, a nie roszczeniem o zwrot wartości nominalnej albo ceny nabycia akcji. W razie upadłości akcjonariusz uczestniczy ekonomicznie dopiero w tym, co ewentualnie zostanie po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli. W praktyce przy upadłości spółki zadłużonej szansa na wypłatę dla akcjonariuszy bywa niewielka.

Majątek pozostały po zaspokojeniu albo zabezpieczeniu wierzycieli dzieli się między akcjonariuszy według zasad wynikających z Kodeksu spółek handlowych i statutu spółki. Co do zasady podział następuje w stosunku do dokonanych wpłat na kapitał zakładowy, chyba że statut przewiduje uprzywilejowanie niektórych akcji. Ten mechanizm nie zastępuje jednak dochodzenia wierzytelności z obligacji, pożyczki, umowy czy innego odrębnego stosunku prawnego.

W przypadku spółki publicznej trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy o ofercie publicznej i obrocie instrumentami finansowymi. Po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości albo po prawomocnym oddaleniu wniosku z powodu braku majątku na koszty postępowania dochodzi do szczególnych skutków dla statusu spółki publicznej i obrotu jej akcjami. Przepisy przewidują m.in. wykluczenie akcji z obrotu po upływie ustawowych terminów, co w praktyce ogranicza lub kończy możliwość sprzedaży akcji na rynku regulowanym.

Czy akcjonariusz może żądać wyników finansowych i dokumentów spółki?

Akcjonariusz spółki akcyjnej ma prawo żądania informacji od zarządu przede wszystkim podczas walnego zgromadzenia, jeżeli informacja jest uzasadniona dla oceny sprawy objętej porządkiem obrad. Zarząd powinien odpowiedzieć, ale może odmówić, jeżeli ujawnienie informacji mogłoby wyrządzić szkodę spółce, spółce powiązanej albo spółce lub spółdzielni zależnej, zwłaszcza przez ujawnienie tajemnic technicznych, handlowych lub organizacyjnych. Członek zarządu może też odmówić odpowiedzi, jeżeli udzielenie informacji mogłoby narazić go na odpowiedzialność karną, cywilną albo administracyjną.

Jeżeli żądanie informacji zostało zgłoszone podczas walnego zgromadzenia, zarząd może udzielić odpowiedzi od razu albo, gdy przemawiają za tym ważne powody, na piśmie poza walnym zgromadzeniem, nie później niż w terminie dwóch tygodni. Po odmowie udzielenia informacji albo po nieudzieleniu informacji w terminie akcjonariusz może rozważyć wniosek do sądu rejestrowego o zobowiązanie zarządu do udzielenia informacji. Termin na taki wniosek jest krótki i wynosi tydzień od zakończenia walnego zgromadzenia, na którym odmówiono informacji, albo od upływu terminu na odpowiedź pisemną.

Żądanie aktualnych wyników finansowych za określony kwartał może być więc zasadne, ale jego skuteczność zależy od trybu zgłoszenia, treści porządku obrad, statusu informacji oraz obowiązków raportowych spółki publicznej. Inaczej ocenia się pytanie zadane w ramach walnego zgromadzenia, inaczej zwykłe pismo akcjonariusza skierowane do zarządu, a jeszcze inaczej dostęp do informacji już opublikowanych w raportach bieżących albo okresowych.

Nie ma natomiast prostego, ogólnego prawa akcjonariusza do żądania wydania każdego dokumentu spółki, w tym operatu szacunkowego nieruchomości. Operat może być istotny z punktu widzenia wartości majątku, ale spółka może odmówić jego udostępnienia, jeżeli nie istnieje konkretny tryb prawny pozwalający na żądanie dokumentu albo ujawnienie naruszałoby interes spółki. W spółce publicznej posiadający co najmniej 5% ogólnej liczby głosów mogą natomiast rozważyć procedurę wyboru rewidenta do spraw szczególnych, który bada określone zagadnienia związane z prowadzeniem spraw spółki.

Odpowiedzialność członków zarządu spółki akcyjnej

W spółce akcyjnej nie ma odpowiednika odpowiedzialności członków zarządu za długi spółki znanej z art. 299 Kodeksu spółek handlowych dotyczącego spółki z o.o. Nie oznacza to jednak, że zarząd spółki akcyjnej jest całkowicie bezkarny albo wolny od odpowiedzialności. Odpowiedzialność trzeba tylko oprzeć na innych podstawach i wykazać jej przesłanki.

Członek zarządu odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem albo zaniechaniem sprzecznym z prawem lub statutem, chyba że nie ponosi winy. Aktualne przepisy uwzględniają także tzw. zasadę biznesowej oceny sytuacji, zgodnie z którą członek organu nie narusza obowiązku dołożenia staranności, jeżeli działa lojalnie wobec spółki, w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego i na podstawie informacji, analiz oraz opinii, które w danych okolicznościach powinny być uwzględnione.

Jeżeli szkoda została wyrządzona spółce, roszczenie co do zasady przysługuje spółce. Jeżeli spółka nie wytoczy powództwa w ciągu roku od ujawnienia czynu wyrządzającego szkodę, akcjonariusz może w określonych warunkach wnieść pozew o naprawienie szkody wyrządzonej spółce. To nie jest jednak typowy pozew o zapłatę ceny akcji akcjonariuszowi, lecz powództwo służące naprawieniu szkody spółki.

Akcjonariusz albo obligatariusz może też rozważać własne roszczenia odszkodowawcze na zasadach ogólnych. Wtedy musi wykazać konkretne zawinione działanie lub zaniechanie członka zarządu, własną szkodę, bezprawność oraz adekwatny związek przyczynowy. Sam fakt, że spółka straciła płynność, a wartość akcji albo obligacji spadła, nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności członków zarządu.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy zarząd przekazywał fałszywe dane, zatajał istotne informacje, wprowadzał inwestorów w błąd, składał nieprawdziwe oświadczenia o wniesieniu wkładów albo nie złożył w terminie wniosku o upadłość. W takich sprawach znaczenie mogą mieć zarówno przepisy Kodeksu spółek handlowych, Prawa upadłościowego, ustawy o ofercie publicznej, jak i przepisy karne.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa

Jeżeli istnieją konkretne podstawy do podejrzenia, że członkowie zarządu działali na szkodę spółki albo wierzycieli, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa do prokuratury. W zawiadomieniu należy opisać fakty, daty, osoby, treść komunikatów, dokumenty i związek między zachowaniem zarządu a szkodą. W sprawach gospodarczych szczególne znaczenie mogą mieć m.in. przepisy dotyczące nadużycia zaufania w obrocie gospodarczym, działania na szkodę spółki, niezłożenia wniosku o upadłość wbrew obowiązkowi oraz podawania fałszywych danych.

Brak komunikacji zarządu z akcjonariuszem lub obligatariuszem sam w sobie zwykle nie wystarczy ani do skutecznego pozwu, ani do odpowiedzialności karnej. Może być natomiast jednym z elementów szerszego stanu faktycznego, jeżeli towarzyszyły mu nieprawdziwe raporty, zatajenie informacji, pozorne zapewnienia o refinansowaniu, wyprowadzanie majątku, preferowanie wybranych wierzycieli albo zwlekanie ze złożeniem wniosku o upadłość.

W postępowaniu karnym można także zgłosić status pokrzywdzonego, jeżeli dana osoba została bezpośrednio pokrzywdzona przestępstwem. Nie każda strata inwestycyjna daje taki status, dlatego w zawiadomieniu warto wykazać, na czym polega bezpośredni związek między czynem a szkodą posiadacza obligacji albo akcji.

Czy warto wnosić pozew przed rozstrzygnięciem wniosku o upadłość?

Przed decyzją o pozwie trzeba ustalić, jaki jest cel działania. Jeżeli celem jest odzyskanie należności z obligacji, po ogłoszeniu upadłości zasadniczą drogą będzie postępowanie upadłościowe. Pozew o zapłatę przeciwko samej spółce może okazać się niepraktyczny, jeżeli majątek spółki i tak będzie objęty masą upadłości, a indywidualne egzekucje zostaną ograniczone albo umorzone zgodnie z przepisami upadłościowymi.

Jeżeli celem jest odpowiedzialność członków zarządu, należy osobno ocenić podstawę roszczenia. W pozwie nie wystarczy napisać, że zarząd zapewniał o refinansowaniu i nie komunikował się z inwestorami. Trzeba wskazać konkretne bezprawne zachowania, dowody, wysokość szkody i związek przyczynowy. W praktyce często najpierw warto ustalić dokumenty w postępowaniu upadłościowym, przeanalizować raporty spółki publicznej i dopiero wtedy decydować o pozwie.

Zabezpieczenie majątku prywatnego członków zarządu nie jest automatyczne. Sąd może udzielić zabezpieczenia roszczenia, jeżeli uprawdopodobnione jest samo roszczenie oraz interes prawny w zabezpieczeniu. Oznacza to konieczność przedstawienia materiału, który pokazuje nie tylko podejrzenia, ale też realne ryzyko, że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie przyszłego orzeczenia.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

W opisanej sytuacji najbezpieczniej działać równolegle na kilku płaszczyznach, ale bez pochopnego kierowania pozwu opartego wyłącznie na emocjach i ogólnym poczuciu wprowadzenia w błąd.

• Sprawdzić w Krajowym Rejestrze Zadłużonych, czy ogłoszono upadłość, jaki jest sąd, sygnatura, termin zgłaszania wierzytelności i osoba syndyka.
• Ustalić, czy obligacje były zabezpieczone, jaki był administrator zabezpieczeń, jakie składniki majątku zabezpieczały obligacje i czy powstaje osobna masa upadłości.
• Zebrać warunki emisji obligacji, raporty bieżące i okresowe, komunikaty spółki, korespondencję z zarządem oraz dokumenty z rachunku maklerskiego.
• Jeżeli jest Pan akcjonariuszem, rozważyć pytania na walnym zgromadzeniu, wniosek o informacje albo — przy odpowiednim progu głosów — działania dotyczące rewidenta do spraw szczególnych.
• Jeżeli są konkretne dowody nieprawidłowości, przygotować zawiadomienie do prokuratury i ewentualnie zawiadomienie do właściwego organu nadzoru rynku kapitałowego.
• Przed pozwem przeciwko członkom zarządu ocenić, czy istnieje indywidualna szkoda, podstawa prawna odpowiedzialności i materiał dowodowy pozwalający uprawdopodobnić roszczenie.

FAQ

Czy sam wniosek o upadłość oznacza, że spółka jest już upadła?

Nie. Upadłość powstaje dopiero po wydaniu postanowienia przez sąd. Sam wniosek jest jednak poważnym sygnałem, że spółka może być niewypłacalna i że trzeba przygotować się do zgłoszenia wierzytelności albo innych działań ochronnych.

Czy akcjonariusz może zgłosić wartość akcji jako wierzytelność w upadłości?

Co do zasady nie. Akcjonariusz nie jest wierzycielem spółki tylko z powodu posiadania akcji. Może uczestniczyć w podziale majątku dopiero po zaspokojeniu albo zabezpieczeniu wierzycieli, o ile jakikolwiek majątek pozostanie.

Czy obligatariusz musi sam zgłaszać wierzytelność?

To zależy od rodzaju obligacji, zabezpieczeń i mechanizmu reprezentacji obligatariuszy. W aktualnych przepisach istotną rolę może pełnić kurator obligatariuszy, ale obligatariusz powinien mimo to sprawdzić obwieszczenie w KRZ, warunki emisji i swoje uprawnienia w konkretnym postępowaniu.

Czy mogę żądać od zarządu operatu szacunkowego nieruchomości?

Nie ma ogólnej zasady, że akcjonariusz może żądać wydania każdego dokumentu spółki. Prawo do informacji jest najsilniejsze w związku z walnym zgromadzeniem i sprawami objętymi porządkiem obrad. Dostęp do operatu może wymagać szczególnej podstawy, np. procedury rewidenta do spraw szczególnych albo wykorzystania dokumentów w postępowaniu sądowym.

Czy brak komunikacji zarządu wystarczy do pozwu?

Zwykle nie. Brak komunikacji może być elementem sprawy, ale do pozwu potrzebne są konkretne przesłanki: szkoda, bezprawne albo sprzeczne ze statutem zachowanie, wina i związek przyczynowy. W sprawach inwestycyjnych kluczowe są dokumenty i treść oficjalnych komunikatów.

Czy członek zarządu spółki akcyjnej odpowiada za długi spółki tak jak w spółce z o.o.?

Nie. W spółce akcyjnej nie ma prostego odpowiednika odpowiedzialności z art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Możliwa jest jednak odpowiedzialność odszkodowawcza na innych podstawach, jeżeli zostaną wykazane jej ustawowe przesłanki.

Kiedy warto złożyć zawiadomienie do prokuratury?

Wtedy, gdy istnieją konkretne fakty wskazujące na przestępstwo, np. świadome podawanie fałszywych danych, działanie na szkodę spółki, wyprowadzanie majątku albo niezłożenie wniosku o upadłość w terminie. Zawiadomienie powinno zawierać dokumenty, daty, osoby i opis szkody.

Podsumowanie

W sprawie upadłości spółki akcyjnej trzeba oddzielić trzy role: akcjonariusza, obligatariusza i ewentualnego poszkodowanego działaniami zarządu. Obligatariusz może dochodzić wierzytelności z obligacji w postępowaniu upadłościowym, a przy zabezpieczonych obligacjach istotna może być osobna masa upadłości. Akcjonariusz nie ma natomiast zwykłej wierzytelności o zwrot wartości akcji, choć może korzystać z praw informacyjnych, praw korporacyjnych i w określonych sytuacjach z instrumentów ochrony spółki albo inwestorów.

Roszczenia wobec członków zarządu wymagają mocnych podstaw dowodowych. Najpierw należy ustalić dokumenty, terminy, treść raportów, stan postępowania upadłościowego i charakter posiadanych papierów wartościowych. Dopiero wtedy można bezpiecznie zdecydować, czy składać zgłoszenie wierzytelności, zawiadomienie do prokuratury, wniosek do sądu rejestrowego czy pozew cywilny.

Źródła

• Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe, w szczególności art. 10, 11, 21, 236, 484 i 488: tekst ustawy.
• Ustawa z dnia 15 września 2000 r. — Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 428, 429, 474, 477, 483, 486–490, 586 i 587: tekst ustawy.
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej, w szczególności art. 83b, 84, 85 i 91: tekst ustawy.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny, w szczególności art. 296: tekst ustawy.