Należności spółki z o.o. w likwidacji

W opisanej sprawie spółka z o.o. jest w likwidacji i planuje zakończenie postępowania, ale w jej majątku pozostają dwie kategorie należności: wierzytelność spłacana w ratach przez podmiot objęty restrukturyzacją oraz wierzytelność wobec podmiotu, w stosunku do którego ogłoszono upadłość. Taka sytuacja wymaga jednoczesnego spojrzenia na przepisy Kodeksu spółek handlowych, ustawę o rachunkowości oraz praktyczne skutki przelewu wierzytelności na wspólników.

Należności jako majątek spółki w likwidacji

Otwarcie likwidacji nie powoduje, że spółka natychmiast traci swój majątek albo że jej należności stają się automatycznie należnościami wspólników. Spółka z o.o. w likwidacji nadal istnieje, ma zdolność prawną, może być wierzycielem i jest reprezentowana przez likwidatorów. Zadaniem likwidatorów jest zakończenie bieżących interesów spółki, ściągnięcie wierzytelności, wykonanie zobowiązań i upłynnienie majątku, o ile jest to potrzebne do prawidłowego zakończenia likwidacji.

Wierzytelność spłacana w ratach oraz wierzytelność zgłoszona w postępowaniu upadłościowym są więc aktywami spółki, dopóki nie zostaną zapłacone, zbyte, umorzone albo przeniesione na wspólników. To, że spółka utworzyła odpis aktualizujący, nie oznacza jeszcze, że wierzytelność przestała istnieć. Odpis odzwierciedla ryzyko nieściągalności i wpływa na wartość bilansową, ale sama wierzytelność nadal wymaga rozliczenia.

Czy można zakończyć likwidację, gdy należności nie zostały jeszcze spłacone?

Co do zasady likwidatorzy nie powinni doprowadzać do wykreślenia spółki z KRS, jeżeli w spółce pozostają niepodzielone aktywa albo nierozstrzygnięte zobowiązania. Jeżeli należności nie zostaną zapłacone przed zakończeniem likwidacji, trzeba zdecydować, co się z nimi stanie. W praktyce najczęściej rozważa się: dalszą windykację przez spółkę przed wykreśleniem, sprzedaż wierzytelności albo podział wierzytelności między wspólników jako składnika majątku polikwidacyjnego.

Podział majątku między wspólników następuje dopiero po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli spółki. W spółce z o.o. znaczenie ma także reguła z art. 286 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którą podział majątku nie może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od ogłoszenia o otwarciu likwidacji i wezwaniu wierzycieli. Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, majątek dzieli się między wspólników w stosunku do ich udziałów.

Wierzytelności mogą zostać objęte takim podziałem, ale powinno to być jasno udokumentowane. Potrzebna jest uchwała lub inny dokument zatwierdzający podział majątku, z którego wynika, jaka wierzytelność, w jakiej części i na rzecz którego wspólnika przechodzi. Przy większej liczbie wspólników trzeba również ustalić, czy wierzytelność zostanie podzielona proporcjonalnie, czy przypadnie jednemu wspólnikowi z odpowiednim rozliczeniem wobec pozostałych.

Sprawozdanie likwidacyjne i ostatnie sprawozdanie finansowe

Kodeks spółek handlowych przewiduje sprawozdanie finansowe na dzień poprzedzający podział między wspólników majątku pozostałego po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli. W praktyce jest to sprawozdanie likwidacyjne w rozumieniu art. 288 Kodeksu spółek handlowych. Po zatwierdzeniu przez zgromadzenie wspólników likwidatorzy ogłaszają je w siedzibie spółki i składają do sądu rejestrowego razem z wnioskiem o wykreślenie spółki z rejestru. Jeżeli zgromadzenie zwołane w celu zatwierdzenia sprawozdania nie odbyło się z powodu braku kworum, likwidatorzy wykonują te czynności bez zatwierdzenia przez zgromadzenie.

Niezależnie od wymogów Kodeksu spółek handlowych trzeba stosować ustawę o rachunkowości. Księgi rachunkowe zamyka się między innymi na dzień zakończenia działalności jednostki, w tym zakończenia likwidacji, oraz na inne dni bilansowe określone odrębnymi przepisami. Sprawozdanie finansowe sporządza się na dzień zamknięcia ksiąg rachunkowych i na inny dzień bilansowy, jeżeli wynika to z przepisów.

Odpowiadając praktycznie: należności, które na dzień poprzedzający podział majątku nadal należą do spółki, powinny zostać wykazane w sprawozdaniu likwidacyjnym. Jeżeli następnie wierzytelności zostaną skutecznie przeniesione na wspólników w ramach podziału majątku, nie powinny już figurować jako aktywa spółki w ostatnim sprawozdaniu finansowym sporządzanym po zakończeniu likwidacji. Jeżeli natomiast na dzień sporządzenia ostatniego sprawozdania nadal formalnie należą do spółki, trzeba je wykazać i rozwiązać problem przed złożeniem wniosku o wykreślenie.

Jak wycenić należności w restrukturyzacji i upadłości?

Należności należy wykazać zgodnie z zasadami rachunkowości, czyli z uwzględnieniem realnej możliwości ich odzyskania. Wierzytelność spłacana w ratach w postępowaniu restrukturyzacyjnym może być wykazana jako należność, ale trzeba uwzględnić harmonogram spłat, termin wymagalności poszczególnych rat i ewentualne ryzyko niewykonania układu. Część płatna po upływie 12 miesięcy może wymagać odpowiedniej prezentacji jako należność długoterminowa, jeżeli wynika to z zasad rachunkowości stosowanych w spółce.

Wierzytelność wobec podmiotu w upadłości zwykle wymaga ostrożnej wyceny. Jeżeli istnieje duże ryzyko, że zostanie zaspokojona tylko częściowo albo w ogóle, zasadny jest odpis aktualizujący. Nie oznacza to jednak, że w sprawozdaniu można pominąć samą wierzytelność. Należy wykazać ją w sposób odpowiadający dokumentacji księgowej: z wartością nominalną, odpisem aktualizującym i wartością bilansową wynikającą z prawdopodobnego odzysku.

Ostateczna prezentacja zależy od dokumentów księgowych, statusu wierzytelności, informacji z postępowania restrukturyzacyjnego albo upadłościowego oraz polityki rachunkowości spółki. Likwidatorzy odpowiadają za prawidłowe przygotowanie dokumentów, dlatego w wątpliwych przypadkach powinni uzgodnić rozliczenie z księgowym i prawnikiem.

Przeniesienie wierzytelności na wspólników i zawiadomienie dłużników

Jeżeli wierzytelności mają przypaść wspólnikom, należy potraktować je jak składnik majątku polikwidacyjnego. W praktyce najbezpieczniej sporządzić dokument podziału majątku oraz, gdy jest to potrzebne, dokument przelewu wierzytelności. Przelew wierzytelności co do zasady nie wymaga zgody dłużnika, chyba że sprzeciwia się temu ustawa, umowa albo właściwość zobowiązania. Trzeba więc sprawdzić umowę z kontrahentem i dokumenty restrukturyzacyjne lub upadłościowe.

Dłużnika spłacającego należność w ratach należy zawiadomić pisemnie, że wierzytelność przeszła na wspólników. W zawiadomieniu warto wskazać podstawę przejścia wierzytelności, datę, od której płatności mają być kierowane do nowych wierzycieli, kwoty przypadające poszczególnym wspólnikom, numery rachunków bankowych oraz dane kontaktowe do ewentualnych wyjaśnień. Do zawiadomienia można dołączyć odpis uchwały albo innego dokumentu potwierdzającego przejście wierzytelności.

Podobnie należy postąpić wobec syndyka masy upadłości. Jeżeli wierzytelność została zgłoszona w postępowaniu upadłościowym, syndyk powinien otrzymać informację, że wierzycielem nie jest już spółka, lecz wspólnicy albo jeden ze wspólników. W zależności od etapu sprawy może być konieczne przedstawienie dokumentu przelewu wierzytelności, danych nowego wierzyciela oraz wniosku o uwzględnienie zmiany w aktach postępowania. W postępowaniach prowadzonych elektronicznie trzeba uwzględnić zasady komunikacji przez Krajowy Rejestr Zadłużonych.

Takie zawiadomienie ma znaczenie praktyczne. Dopóki dłużnik nie zostanie prawidłowo poinformowany o zmianie wierzyciela, może próbować płacić na rachunek spółki albo oczekiwać dodatkowego potwierdzenia. Po wykreśleniu spółki rachunki bankowe mogą być już niedostępne, co utrudnia rozliczenia i może prowadzić do sporów.

Kiedy trzeba zachować szczególną ostrożność?

Najwięcej ryzyka pojawia się wtedy, gdy wierzytelność jest sporna, zabezpieczona, objęta zakazem cesji, powiązana z potrąceniem albo trudna do podziału między kilku wspólników. Wtedy zwykłe pismo do dłużnika może nie wystarczyć. Trzeba sprawdzić dokumenty źródłowe, umowę, listę wierzytelności, plan spłaty, układ restrukturyzacyjny oraz ewentualne ograniczenia wynikające z postępowania upadłościowego lub restrukturyzacyjnego.

Ostrożności wymaga też sytuacja, w której spółka ma jeszcze własnych wierzycieli. Majątek polikwidacyjny można dzielić dopiero po zaspokojeniu lub zabezpieczeniu wierzycieli spółki. Jeżeli likwidatorzy podzielą majątek zbyt wcześnie albo pominą ryzyko zgłoszenia wierzytelności przez wierzyciela, mogą narazić spółkę, wspólników i siebie na odpowiedzialność oraz spór z wierzycielami.

FAQ

Czy niespłacone należności trzeba wykazać w bilansie likwidacyjnym?

Tak, jeżeli na dzień poprzedzający podział majątku nadal należą do spółki. Powinny zostać ujęte jako aktywa, z prawidłową wyceną i ewentualnym odpisem aktualizującym, gdy istnieje ryzyko ich nieściągalności.

Czy odpis aktualizujący oznacza, że wierzytelność można pominąć?

Nie. Odpis aktualizujący koryguje wartość bilansową wierzytelności, ale co do zasady nie powoduje jej wygaśnięcia. Wierzytelność przestaje być aktywem dopiero wtedy, gdy zostanie zapłacona, zbyta, umorzona, odpisana jako definitywnie nieściągalna albo przeniesiona na inny podmiot.

Czy dłużnik musi wyrazić zgodę na przejście wierzytelności na wspólników?

Zasadniczo przelew wierzytelności nie wymaga zgody dłużnika, chyba że wynika to z ustawy, umowy albo właściwości zobowiązania. Dłużnika trzeba jednak skutecznie zawiadomić o zmianie wierzyciela, aby wiedział, komu ma płacić dalsze raty.

Czy trzeba zawiadamiać syndyka o przejściu wierzytelności?

Tak. Jeżeli wierzytelność jest objęta postępowaniem upadłościowym, syndyk powinien otrzymać informację o zmianie wierzyciela wraz z dokumentem potwierdzającym przejście wierzytelności. W przeciwnym razie wypłaty z masy upadłości mogą być kierowane do dotychczasowego wierzyciela albo wymagać dodatkowych wyjaśnień.

Czy ostatnie sprawozdanie finansowe po zakończeniu likwidacji powinno zawierać te należności?

Jeżeli wierzytelności zostały przed zakończeniem likwidacji skutecznie przeniesione na wspólników, nie powinny już być wykazywane jako aktywa spółki w ostatnim sprawozdaniu finansowym. Jeżeli nie zostały przeniesione, problem wymaga uporządkowania przed wykreśleniem spółki z KRS.

Podsumowanie

Niespłacone należności spółki z o.o. w likwidacji nie mogą zostać pominięte tylko dlatego, że ich spłata nastąpi po planowanym zakończeniu likwidacji albo że dłużnik jest w restrukturyzacji lub upadłości. W sprawozdaniu likwidacyjnym należy je wykazać i wycenić zgodnie z zasadami rachunkowości. Jeżeli mają przypaść wspólnikom, trzeba je formalnie objąć podziałem majątku polikwidacyjnego oraz zawiadomić dłużnika, syndyka albo właściwe osoby prowadzące postępowanie. Dopiero po takim uporządkowaniu można bezpiecznie zmierzać do wykreślenia spółki z KRS.

Źródła

1. Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych, w szczególności art. 282, art. 286 i art. 288 - ISAP
2. Ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości, w szczególności art. 12, art. 28, art. 35b i art. 45 - ISAP
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, w szczególności art. 509 i art. 512 - ISAP
4. Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe - ISAP
5. Ustawa z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne - ISAP