Darowizna przed złożeniem wniosku o upadłość konsumencką

Darowizna a masa upadłości w upadłości konsumenckiej

W upadłości konsumenckiej podstawowe znaczenie ma to, jaki majątek należał do dłużnika w dniu ogłoszenia upadłości oraz jaki majątek dłużnik nabędzie w toku postępowania. Jeżeli nieruchomość została wcześniej skutecznie darowana innej osobie, nie wchodzi automatycznie do masy upadłości tylko dlatego, że kiedyś należała do upadłego.

Nie oznacza to jednak, że wcześniejsza darowizna jest dla syndyka obojętna. Prawo upadłościowe przewiduje mechanizmy pozwalające uznać niektóre czynności za bezskuteczne wobec masy upadłości. Wtedy syndyk może żądać wydania składnika majątku albo jego równowartości, jeżeli wydanie w naturze nie jest możliwe.

W sprawach nieuregulowanych szczególnymi przepisami o upadłości osób fizycznych stosuje się odpowiednio przepisy ogólne Prawa upadłościowego. Dlatego przy darowiźnie przed upadłością konsumencką trzeba sprawdzić zarówno art. 127 Prawa upadłościowego, jak i przepisy o zaskarżaniu czynności dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Roczny termin z art. 127 Prawa upadłościowego

Art. 127 ust. 1 Prawa upadłościowego przewiduje bezskuteczność wobec masy upadłości czynności prawnych dokonanych przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli upadły rozporządził majątkiem nieodpłatnie albo odpłatnie, ale z rażącą dysproporcją świadczeń.

Darowizna jest czynnością nieodpłatną. Jeżeli więc została dokonana w ciągu roku przed złożeniem wniosku o upadłość, ryzyko jej bezskuteczności jest bardzo wysokie. Kluczowa jest przy tym data złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, a nie data wydania postanowienia przez sąd.

Jeżeli natomiast darowizna została dokonana wcześniej niż rok przed złożeniem wniosku, nie staje się bezskuteczna automatycznie na podstawie art. 127 ust. 1. Syndyk nadal może jednak zbadać, czy zachodzą podstawy do jej zaskarżenia na zasadach skargi pauliańskiej.

Skarga pauliańska w postępowaniu upadłościowym

Jeżeli art. 127 Prawa upadłościowego nie obejmuje danej darowizny, syndyk może sięgnąć do art. 131 Prawa upadłościowego. Przepis ten pozwala odpowiednio stosować przepisy Kodeksu cywilnego o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, czyli tzw. skargę pauliańską.

Podstawowa reguła wynika z art. 527 Kodeksu cywilnego: czynność może zostać uznana za bezskuteczną, gdy dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową. Pokrzywdzenie występuje wtedy, gdy wskutek czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu.

Przy darowiźnie sytuacja wierzycieli jest korzystniejsza niż przy sprzedaży. Zgodnie z art. 528 Kodeksu cywilnego, jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść bezpłatnie, można żądać uznania czynności za bezskuteczną nawet wtedy, gdy ta osoba nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli po stronie dłużnika. Dodatkowo art. 529 Kodeksu cywilnego wprowadza domniemanie świadomości pokrzywdzenia wierzycieli, gdy w chwili darowizny dłużnik był niewypłacalny albo stał się niewypłacalny wskutek darowizny.

W przypadku darowizny na rzecz brata trzeba też pamiętać, że jest to osoba bliska. Przy czynnościach odpłatnych miałoby to znaczenie dla domniemania wiedzy osoby trzeciej, natomiast przy darowiźnie art. 528 Kodeksu cywilnego i tak istotnie ułatwia zaskarżenie czynności.

Terminy na zaskarżenie darowizny

Terminy są w takich sprawach bardzo ważne. Na gruncie Kodeksu cywilnego uznania czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności. W postępowaniu upadłościowym dodatkowo art. 132 ust. 3 Prawa upadłościowego przewiduje, że nie można żądać uznania czynności za bezskuteczną po upływie 2 lat od dnia ogłoszenia upadłości, chyba że na podstawie Kodeksu cywilnego uprawnienie wygasło wcześniej.

W praktyce oznacza to, że syndyk musi działać w czasie wyznaczonym przez oba ograniczenia. Jeżeli od darowizny minęło ponad 5 lat, skarga pauliańska co do zasady nie powinna już służyć do podważania tej czynności. Jeżeli 5 lat jeszcze nie minęło, trzeba sprawdzić także dwuletni termin liczony od dnia ogłoszenia upadłości.

Hipoteka a pokrzywdzenie wierzycieli

Obciążenie nieruchomości hipoteką nie chroni automatycznie przed działaniem syndyka, ale może mieć duże znaczenie przy ocenie pokrzywdzenia wierzycieli. Jeżeli nieruchomość była obciążona hipoteką przewyższającą jej realną wartość, można argumentować, że pozostali wierzyciele i tak nie uzyskaliby z niej zaspokojenia.

Wynika to z konstrukcji zaspokojenia wierzycieli rzeczowych. Zgodnie z art. 336 ust. 1 Prawa upadłościowego sumy uzyskane z likwidacji rzeczy, wierzytelności i praw obciążonych hipoteką przeznacza się na zaspokojenie wierzycieli zabezpieczonych na tych rzeczach lub prawach, a dopiero nadwyżka wchodzi do funduszów masy upadłości.

Dlatego w sprawie udziału w nieruchomości obciążonej dużą hipoteką kluczowe są liczby: wartość rynkowa udziału, aktualne saldo zadłużenia zabezpieczonego hipoteką, koszty sprzedaży oraz ewentualna nadwyżka po zaspokojeniu banku. Jeżeli taka nadwyżka realnie istnieje, ryzyko działań syndyka rośnie. Jeżeli jej nie ma, zarzut braku pokrzywdzenia wierzycieli może być istotny.

Co może zrobić syndyk po ustaleniu darowizny?

Syndyk może najpierw zażądać wyjaśnień i dokumentów, a następnie ocenić, czy czynność jest bezskuteczna z mocy prawa albo czy należy wytoczyć powództwo o uznanie czynności za bezskuteczną. Jeżeli czynność jest bezskuteczna albo zostanie za taką uznana, składnik majątkowy, który ubył z majątku upadłego, powinien zostać przekazany do masy upadłości, a gdy wydanie w naturze nie jest możliwe, do masy może trafić równowartość w pieniądzu.

Osoba, która otrzymała darowiznę, może bronić się m.in. przez wykazanie upływu terminów, braku pokrzywdzenia wierzycieli, rzeczywistej wartości składnika majątkowego albo tego, że istnieje wystarczające mienie dłużnika pozwalające na zaspokojenie wierzycieli. W sprawach dotyczących nieruchomości podstawowe znaczenie mają dokumenty z księgi wieczystej, wycena oraz dokumenty kredytowe.

Ocena opisanej sytuacji

W opisanej sprawie darowizna udziału w nieruchomości została dokonana w 2015 r., a wniosek o ogłoszenie upadłości złożono w styczniu 2017 r. Oznacza to, że darowizna była wcześniejsza niż rok przed złożeniem wniosku. Z tego powodu nie powinna być automatycznie bezskuteczna wobec masy upadłości na podstawie art. 127 ust. 1 Prawa upadłościowego.

Nie kończy to jednak analizy. W momencie ogłoszenia upadłości syndyk mógłby rozważać skargę pauliańską, jeżeli nie upłynęły terminy i jeżeli darowizna rzeczywiście pokrzywdziła wierzycieli. W przypadku darowizny na rzecz brata oraz problemów finansowych dłużniczki ryzyko takiej analizy istnieje.

Najmocniejszym argumentem obronnym może być hipoteka. Jeżeli hipoteka i realne zadłużenie zabezpieczone na nieruchomości przewyższały wartość udziału albo pochłaniały całą możliwą cenę sprzedaży, trudno wykazać, że pozostali wierzyciele zostali pokrzywdzeni przez darowiznę. Jeżeli jednak wartość nieruchomości była wyższa niż dług hipoteczny i mogła powstać nadwyżka, syndyk mógłby próbować dochodzić tej wartości na rzecz masy upadłości.

Praktycznie należy więc przygotować akt darowizny, odpis księgi wieczystej, umowę kredytu, historię spłat, aktualne saldo zadłużenia oraz ewentualną wycenę nieruchomości. Warto też samodzielnie poinformować syndyka o wcześniejszej darowiźnie, zamiast czekać, aż ustali ją z dokumentów lub rejestrów.

FAQ

Czy każda darowizna przed upadłością konsumencką jest nieważna?

Nie. Darowizna nie jest automatycznie nieważna. Może być jednak bezskuteczna wobec masy upadłości, jeżeli spełnia przesłanki z Prawa upadłościowego albo zostanie skutecznie zaskarżona przez syndyka.

Czy liczy się data darowizny czy data ogłoszenia upadłości?

Dla art. 127 Prawa upadłościowego kluczowa jest data złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Trzeba sprawdzić, czy darowizna została dokonana w ciągu roku przed tą datą.

Czy syndyk może zaskarżyć darowiznę starszą niż rok?

Tak, ale nie na podstawie automatycznej bezskuteczności z art. 127 ust. 1. W takim przypadku syndyk może rozważyć skargę pauliańską, jeżeli darowizna pokrzywdziła wierzycieli i nie upłynęły ustawowe terminy.

Czy hipoteka zabezpiecza przed działaniami syndyka?

Nie zabezpiecza automatycznie. Hipoteka może jednak wykazać, że po sprzedaży nieruchomości nie byłoby nadwyżki dla wierzycieli niezabezpieczonych, a więc darowizna nie pogorszyła ich sytuacji.

Czy trzeba powiedzieć syndykowi o darowiźnie sprzed upadłości?

Tak. Wcześniejsze darowizny, zwłaszcza dotyczące nieruchomości lub wartościowego majątku, powinny zostać ujawnione. Ukrywanie takich informacji może pogorszyć sytuację upadłego i wywołać dodatkowe spory.

Źródła

• Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe, w szczególności art. 62, art. 127, art. 131–134, art. 336 oraz art. 491²; tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 614.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 527–534; tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 795.

Opis sprawy pochodzi z marca 2017 r.; treść została zaktualizowana z uwzględnieniem aktualnych przepisów.