Podważenie darowizny osoby chorej na Alzheimera

Kiedy darowizna osoby chorej na Alzheimera może być nieważna?

Podstawowa zasada wynika z art. 82 Kodeksu cywilnego. Nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis obejmuje między innymi zaburzenia czynności psychicznych, w tym takie stany, które mogą wystąpić przy chorobie Alzheimera lub innych chorobach otępiennych.

Nie wystarczy jednak wykazać, że mama chorowała na Alzheimera. Trzeba wykazać, że właśnie w chwili podpisywania aktu darowizny nie rozumiała znaczenia czynności albo nie mogła swobodnie zdecydować, czy chce przenieść własność nieruchomości na syna. Sąd bada konkretny moment złożenia oświadczenia woli, a nie tylko ogólny stan zdrowia. W tym kontekście znaczenie ma również unieważnienie darowizny z powodu braku świadomości przy podpisaniu aktu.

W praktyce podobne problemy pojawiają się nie tylko przy darowiznach, ale też przy innych umowach, np. gdy kwestionowana jest choroba psychiczna a kredyt albo ważność innej czynności prawnej. Mechanizm oceny jest zbliżony: sąd sprawdza, czy osoba składająca oświadczenie woli miała realne rozeznanie co do jego znaczenia i skutków.

Jakie dowody są potrzebne do podważenia darowizny?

Najważniejsze znaczenie ma dokumentacja medyczna z okresu poprzedzającego podpisanie aktu notarialnego, z dnia czynności oraz z okresu późniejszego. Warto zebrać historię leczenia neurologicznego, psychiatrycznego, geriatrycznego, wyniki badań, karty informacyjne, zaświadczenia lekarskie, dokumenty dotyczące przyjmowanych leków i ewentualne opinie lekarzy prowadzących.

W procesie sądowym zwykle konieczny jest dowód z opinii biegłego psychiatry, neurologa albo zespołu biegłych. Biegły ocenia, czy z dostępnych dokumentów, zeznań świadków i przebiegu choroby wynika, że w dacie podpisania darowizny darczyńca był w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji. Jeżeli mama żyje, szybkie działanie ma szczególne znaczenie, bo możliwe może być także jej aktualne badanie.

Pomocne mogą być również zeznania osób, które widziały mamę w okresie podpisania aktu: sąsiadów, opiekunek, pracowników MOPS, lekarzy, pielęgniarek, członków rodziny i samego notariusza. Istotne jest to, czy mama rozpoznawała osoby, rozumiała sprawy majątkowe, pamiętała wcześniejsze decyzje, była podatna na nacisk oraz czy potrafiła samodzielnie wyjaśnić, dlaczego chce przekazać nieruchomość tylko jednemu dziecku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że stan wyłączający świadome powzięcie decyzji nie musi oznaczać całkowitego braku świadomości. Wystarczy taki stan, w którym osoba nie ma rozeznania, nie rozumie własnego działania albo skutków czynności. Takie stanowisko wynika m.in. z wyroku SN z 7 lutego 2006 r., sygn. IV CSK 7/05, oraz wyroku SN z 27 lipca 2010 r., sygn. II CSK 147/10.

Rola notariusza przy darowiźnie osoby chorej

Darowizna nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Notariusz powinien czuwać nad prawidłowością czynności i zgodnie z art. 86 Prawa o notariacie nie wolno mu dokonać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona ma zdolność do czynności prawnych.

Nie oznacza to jednak, że akt notarialny jest niepodważalny. Notariusz nie prowadzi badania lekarskiego i może nie dysponować pełną wiedzą o stanie zdrowia osoby podpisującej umowę. Jeżeli po latach okaże się, że w dacie czynności choroba była już na takim etapie, że mama nie rozumiała znaczenia darowizny, sąd może uznać umowę za nieważną mimo zachowania formy notarialnej.

Warto ustalić, kto umawiał wizytę, kto przywiózł mamę do kancelarii, czy notariusz rozmawiał z nią samodzielnie, czy akt był odczytany w sposób zrozumiały, czy mama zadawała pytania i czy potrafiła wyjaśnić sens przekazania nieruchomości. To mogą być istotne okoliczności przy ocenie swobody i świadomości.

Dla porównania, art. 82 Kodeksu cywilnego może mieć znaczenie także wtedy, gdy kwestionowane jest oświadczenie pod wpływem alkoholu. W obu przypadkach nie chodzi o samą przyczynę zaburzenia, lecz o to, czy w konkretnym momencie osoba mogła świadomie i swobodnie zdecydować.

Czy brat mieszkający za granicą mógł otrzymać darowiznę za opiekę?

Samo stałe zamieszkiwanie brata za granicą nie powoduje nieważności umowy. Trzeba jednak sprawdzić treść aktu notarialnego. Jeżeli dokument jest zwykłą umową darowizny, to formalnie przeniesienie własności nie zależy od zapłaty ceny. Jeżeli w akcie pojawił się obowiązek opieki, może to być polecenie przy darowiźnie, ustanowienie służebności, użytkowania, element umowy dożywocia albo inna konstrukcja prawna.

Jeżeli brat faktycznie nie opiekuje się mamą, a opieka jest wykonywana przez obce osoby tylko przez krótki czas dziennie, może to mieć znaczenie dowodowe. Może świadczyć o tym, że mama nie rozumiała rzeczywistego sensu czynności albo że została przekonana do podpisania aktu niezgodnego z rzeczywistą sytuacją. Nie przesądza to jednak automatycznie o nieważności.

Inną instytucją niż nieważność jest odwołanie darowizny, zwłaszcza z powodu rażącej niewdzięczności. Co do zasady uprawnienie to przysługuje darczyńcy, a po jego śmierci w ograniczonych sytuacjach spadkobiercom. Dlatego w pierwszej kolejności trzeba rozróżnić, czy w sprawie chodzi o nieważność z powodu braku świadomości, czy o odwołanie ważnej darowizny z powodu późniejszego zachowania obdarowanego.

Jeżeli w akcie ustanowiono na rzecz mamy służebność mieszkania, użytkowanie albo inne prawo, ma to znaczenie nie tylko dla opieki, ale też dla późniejszego obrotu nieruchomością. Podobny praktyczny problem opisuje zagadnienie, jak wygląda sprzedaż domu obciążonego służebnością.

Kto może decydować o opiece nad chorą mamą?

Jeżeli mama nie została ubezwłasnowolniona, nadal zachowuje zdolność do czynności prawnych i co do zasady sama decyduje o swoich sprawach osobistych, leczeniu i majątku. Choroba Alzheimera nie odbiera automatycznie praw. Jednocześnie wszystkie dzieci mogą interesować się sytuacją mamy, pomagać jej, kontaktować się z lekarzami w granicach przepisów o dokumentacji medycznej i podejmować działania, które służą jej bezpieczeństwu.

Jeżeli mama nie jest już w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw, rodzina może rozważyć wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe albo całkowite, ustanowienie kuratora lub opiekuna oraz uporządkowanie spraw opiekuńczych. Zakres tych działań zależy od faktycznego stanu mamy i od tego, czy potrafi jeszcze świadomie udzielać zgód oraz podejmować decyzje.

W praktyce ważne jest też, czy mama wcześniej udzieliła pełnomocnictwa. Jeżeli pełnomocnictwo zostało udzielone już w okresie choroby, również trzeba badać, czy w chwili jego podpisania mama działała świadomie i swobodnie. Ten problem szerzej pokazuje temat: pełnomocnictwo od osoby chorej.

Upoważnienie do konta bankowego dla jednego dziecka nie oznacza, że tylko ono ma prawo decydować o opiece. Może natomiast wymagać sprawdzenia, czy środki mamy są wykorzystywane zgodnie z jej potrzebami. Jeżeli istnieje ryzyko nadużyć, warto zabezpieczyć dokumenty bankowe i rozważyć odpowiednie kroki cywilne albo opiekuńcze.

Czy podważenie darowizny się przedawnia?

Jeżeli podstawą jest nieważność bezwzględna z art. 82 Kodeksu cywilnego, to sama nieważność nie podlega przedawnieniu. W praktyce najczęściej występuje się z powództwem o ustalenie nieważności umowy na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego, wykazując interes prawny w takim ustaleniu.

Nie warto jednak zwlekać. Z upływem czasu trudniej zdobyć dokumentację, świadkowie gorzej pamiętają szczegóły, a stan zdrowia osoby chorej może się zmienić w sposób utrudniający ocenę jej stanu z chwili podpisania aktu. Jeżeli mama żyje, szybkie działanie może pozwolić na pełniejsze ustalenie przebiegu choroby.

Trzeba też odróżnić nieważność umowy od roszczeń majątkowych, np. o wydanie nieruchomości, uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, rozliczenia nakładów lub inne roszczenia uboczne. Te kwestie mogą podlegać odrębnym regułom i wymagają indywidualnej analizy.

Co zrobić przed złożeniem pozwu?

Najpierw należy uzyskać odpis aktu notarialnego albo ustalić jego treść na podstawie księgi wieczystej i dokumentów zgromadzonych u notariusza. Następnie warto zebrać dokumentację medyczną mamy, ustalić daty diagnoz i leczenia, porozmawiać ze świadkami oraz sprawdzić, kto faktycznie organizował opiekę i finansował pomoc.

Ważne jest także ustalenie, czy mama żyje i czy może jeszcze zostać przebadana. Jeżeli tak, należy rozważyć szybkie zabezpieczenie dowodów. Jeżeli mama już nie żyje, sprawa nadal może być możliwa, ale będzie opierała się przede wszystkim na dokumentach i zeznaniach świadków.

W pozwie trzeba precyzyjnie wskazać, czego żąda powód: ustalenia nieważności umowy, uzgodnienia treści księgi wieczystej, ewentualnie innych roszczeń. W sprawach dotyczących nieruchomości warto rozważyć także zabezpieczenie roszczenia, np. przez ujawnienie ostrzeżenia w księdze wieczystej, aby ograniczyć ryzyko dalszego rozporządzenia nieruchomością.

FAQ

Czy sama choroba Alzheimera wystarczy do unieważnienia darowizny?

Nie. Trzeba wykazać, że w chwili podpisania aktu notarialnego choroba powodowała stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji. Liczy się konkretny dzień i konkretny stan darczyńcy.

Czy akt notarialny można podważyć?

Tak. Akt notarialny jest silnym dokumentem, ale nie wyklucza procesu o ustalenie nieważności umowy. Jeżeli biegły i inne dowody potwierdzą brak świadomości lub swobody, sąd może uznać darowiznę za nieważną.

Kto może złożyć pozew o ustalenie nieważności darowizny?

Pozew może złożyć osoba, która ma interes prawny w ustaleniu nieważności. W zależności od sytuacji może to być sam darczyńca, jego przedstawiciel, opiekun, kurator albo spadkobiercy, jeżeli wynik sprawy wpływa na ich prawa.

Czy brat mieszkający za granicą mógł przyjąć darowiznę?

Tak, samo zamieszkiwanie za granicą nie zabrania przyjęcia darowizny. Może jednak mieć znaczenie, gdy w akcie była mowa o opiece, a w rzeczywistości opieka nie była wykonywana albo była jedynie pozorna.

Czy rodzeństwo może decydować o leczeniu i opiece nad mamą?

Jeżeli mama nie jest ubezwłasnowolniona, co do zasady sama decyduje o swoich sprawach. Dzieci mogą pomagać i reagować na zagrożenia, ale formalne podejmowanie decyzji za mamę wymaga odpowiedniej podstawy prawnej, np. pełnomocnictwa, kurateli albo opieki po ubezwłasnowolnieniu.

Czy z pozwem trzeba czekać do śmierci mamy?

Nie. Często lepiej działać jeszcze za życia mamy, bo łatwiej zabezpieczyć dowody i ocenić jej stan zdrowia. Czekanie może utrudnić udowodnienie, jaki był jej stan w dniu podpisywania aktu.

Podsumowanie

Podważenie darowizny osoby chorej na Alzheimera jest możliwe, ale wymaga wykazania, że w chwili podpisania aktu darczyńca nie działał świadomie albo swobodnie. Najważniejsze będą dokumentacja medyczna, zeznania świadków, okoliczności wizyty u notariusza i opinia biegłego. Notarialna forma umowy nie zamyka drogi do procesu, ale powoduje, że sprawa wymaga dobrze przygotowanych dowodów. Warto działać szybko, zwłaszcza jeżeli osoba chora żyje i można jeszcze ustalić jej aktualny stan oraz przebieg choroby.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 82, art. 888, art. 893 i art. 898 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 189 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, w szczególności art. 86 - Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt IV CSK 7/05
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2010 r., sygn. akt II CSK 147/10
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1976 r., sygn. akt III CRN 25/76